Bugün yalnızca birincilerin, şampiyonların hatırlandığı bir dünyada yaşıyoruz. Oysa Akiba Rubinstein, David Bronstein, Viktor Korçnoy gibi ustalar en az dünya şampiyonları kadar güçlüydü. Karl Schlechter de onlardan biri: 1910'da dünya şampiyonluğuna bir beraberlik kadar yaklaşan, sonra da 1918'in kıtlığında açlıktan ölen centilmen usta.
Aşağıda önce videodaki hikâyeyi görüntüleriyle birlikte okuyabilir, ardından Schlechter'in Walter John'a karşı oynadığı şaheseri yorumlu olarak inceleyip üç kritik konumu kendiniz çözmeyi deneyebilirsiniz.
1910: Bir Beraberlik Uzakta
1910 yılında Schlechter, Emanuel Lasker'le dünya şampiyonluğu maçı yapar. İlk dört oyun berabere biter. Beşinci oyunu Schlechter kazanır. Sonraki dört oyun da berabere bitince dokuz oyunun sonunda Schlechter bir puan öndedir. On oyunluk maçın son oyununda Schlechter siyahlarla oynayacaktır ve bir konumda sürekli şahla beraberlik vardır. Üstelik siyahlarla oynamasına rağmen oyunun başından beri zorlayan taraf odur. Beraberlik, Schlechter'in dünya şampiyonu olması demektir: hem de koca Lasker'i yenerek.
Bugün Lasker'i rekor süre dünya şampiyonu kaldığı için göklere çıkarıyoruz; ama belki o listede Schlechter'in adını da görecektik. Büyük olasılıkla Schlechter şöyle düşündü: "Bir puan önde bitirerek dünya şampiyonu olmak yeterince inandırıcı olmaz. İnandırıcı olması için bir oyun daha kazanayım, farkı ikiye açayım." Beraberliği kabul etmedi, kazanmak için oynadı ve kaybetti. Maç 5-5 bitti, Lasker unvanını korudu.
Belki bazılarınız tebessüm ediyordur: günümüzde Carlsen, Karyakin'i ya da Caruana'yı yenmek için klasik oyunları berabere bitirip maçı neredeyse hızlı oyunlara götürüyor. Schlechter'in bu şövalyece davranışı bugün komik gelebilir, ama o zamanlar için normaldi. Üstelik bu dünya şampiyonluğu anlayışı belki de onu çok kötü bir sona götürdü: 1918'de Avrupa'da kıtlık yaşanıyordu ve Schlechter açlıktan öldü. Belki dünya satranç şampiyonu olsaydı başka imkânları olacak ve daha uzun yaşayacaktı.
Oyun: Taş Duvar ve Zayıf Kare
Schlechter'i bugün güzel bir oyunuyla anıyoruz: Barmen 1905'te Walter John'a karşı beyazlarla oynadığı harika bir şölen. 1.d4 d5 2.c4 e6 3.Ac3 f5 ile Hollanda Savunması'na girilir; siyahlar özellikle e4 karesini kontrol eder. 4...c6 ile kurulan Taş Duvar yapısında siyahlar merkezi daha iyi kontrol eder ve beyazların önüne adeta taştan bir duvar örer. Elbette bu sistemin de bir sıkıntısı var: e5 karesinin zayıflığı. Bu merkezi kare beyaz atların oturabilmesi için ideal bir kaledir.
5.Ff4'e karşı siyahlar 5...Fd6 ile "Gel filleri değişelim" der. Siyahların iyi fili gidecek, beyazların iyi fili gidecektir. Ama Schlechter mükemmelliği arayan bir oyuncudur; Lasker'i bir puan farkla yenmeye razı olmayıp oyunu zorlaması da bunu gösterir. "Değişebiliriz, ama benim istediğim şartlarla" der ve 6.e3 oynar: fil alınırsa exf4 ile alacak, e5 karesi yine zayıf kalacak, üstelik e hattı açılacak ve e6 piyonu zayıflayacaktır.
Taş Değiştirme Sanatı
Hollanda Savunması'nın en önemli artılarından biri e4'e oturan attır; beyazlar f3 sürüp onu kovalayabilirken siyahların e5'teki beyaz atı piyonla kovalama imkânı yoktur. 10.Vb3 hem gelişim hamlesi hem de tehdittir; 11.Kac1'den sonra siyahlar dayanamaz ve 11...Fxf4 ile fili alır. 12.exf4 ile Schlechter arzuladığı yapıya ulaşır ve 13.Ae5 ile at bütün görkemiyle e5'e oturur.
Şimdi taş değiştirme sanatı: piyon yapısına bakarak hangi taşların değişmesi gerektiğine karar vermek gerçekten ustalık gerektirir. Schlechter 14.Fxe4! ile filinden vazgeçip atı alır, çünkü kapalı konumda atlar daha iyi iş yapacaktır. "Ama hocam, e hattı demiştiniz, e hattı kapandı" diyebilirsiniz. Hayır: mükemmelliğin peşindeki Schlechter 15.f3! sürerek e hattını yine açar. Siyahlar bedava piyonu alır; Schlechter f3'ü geri almakla vakit kaybetmez, 16.Kce1 ile kalesini e hattına getirir.
17.Va3! ile artık çok iş yapmayan vezir de oyuna girer. Siyahlar burada 17...Ad7 yaparsa 18.Ve7 ile rakibi felç eden bir açmaz gelir. Dolayısıyla 17...Şg8 zorunludur. İşte iyi at – kötü fil konumu; dahası e6 piyonu açık hatta ve daha da büyük bir zayıflık. Schlechter'in oyunun başında planladığı şey gerçekleşmiştir.
Tabloya Bakan Usta
Siyahlar e6'yı at, fil ve kaleyle sağlamca korur. Normalde ilk akla gelen kaleleri e hattında katlamaktır, ama Schlechter "Rakip orayı korudu, yeni hedeflerin peşinde koşuyorum" der: 24.g4 ve 25.Kh3'ten sonra siyahlar 25...g6 ile bir piyonu daha beyaz kareye sürmek zorunda kalır ve kara kareler inanılmaz zayıflar. Schlechter tahtanın iki tarafında da oynamayı seven bir oyuncudur: önce vezir kanadında, sonra şah kanadında oynar, 26.b4 ve 28.a4 ile yine vezir kanadına döner.
Bu oyunda Schlechter atlarını mükemmel kullanır. Tahtaya adeta bir tablo gözüyle bakar ve kendine şu soruyu sorar: Bu atın nereye gitmesini, nerede olmasını isterdim? Önce tabloya bakıp konumu değerlendirmek, "şurada olsa iyi olur" demek, sonra hamle aramak. 29.Ad1, 30.Ae3, 31.g5 ve 32.A3g4 ile atlar rakip hedeflere yaklaşır.
Richard Réti, Satrançta Büyük Ustalar – Modern Görüşler kitabında Schlechter için şöyle yazar: İnsanların çoğunun aklına satranç ustası deyince hayatını kahvelerin, kulüplerin dumanlı ortamlarında geçiren nevrastenik biri gelir; Schlechter bunun tam tersiydi. Elverdiğince kendini dernek ve kafelerden uzak tutar, boş zamanlarını sanat ve bilimle geçirir, kırsal yaşamı tercih ederdi. Bu doğa sevgisi oyunlarına da yansırdı:
"Onun oyunlarında bir düzenin genişliği göze çarpar. Aynen bir ormanda ağaç gövdelerinin ve dallarının boş buldukları yeri doldurmaları gibi Schlechter de taşlarını geliştirir. (…) Onun kombinezonları, güzellikleriyle herkesi büyüleyen yapay olarak yetiştirilmiş çiçekler değildir; daha çok aranması gereken ve toplandıkça sevilen mütevazı, gizli orman çiçekleridir."
Atların Dansı
Şu güzelliğe bakın: kara karelerdeki atlar, onları destekleyen piyonlar, hazırda bekleyen kaleler; muazzam bir ahenk. 33.Ah6+, 35.Aeg4 ve 36.Ve5 ile vezir de kara karelerden içeri girer. 37...Ve7 olsaydı 38.Vb8 ile b7 düşecekti. Oyunda 38.Af6! gelir; 38...Vd8 olsaydı 39.Axh7! Şxh7 40.Af7+ ile açarak şah. Siyahlar vezirleri değişmek zorunda kalır. Satranç bilmeyen biri bile taşların ahenkli ilerleyişinden oyun hakkında fikir sahibi olabilir ve keyif alabilir.
39.fxe5'ten sonra beyazların merkezde, şah kanadında ve vezir kanadında nasıl bir hâkimiyeti olduğuna bakın. Kaleler değişir, at yine kuvvetli kareye, e5'e gelir. Oyunsonunda Schlechter hiç acele etmez; şahını f4'e getirir. Oyunun ortasında vezir kanadında yaptığı piyon sürüşleri şimdi meyvesini verir: 50.b5 ile hat açılır, 54.Şe5 ve 55.Kb7+ ile şah ve kale içeri girer. Şahın ne kadar etkili olabileceğini gösteren bu konumda siyahlar terk eder.
Yorumlu Oyun
Hamlelerin üzerine tıklayarak, tahtanın altındaki düğmelerle ya da klavyedeki ok tuşlarıyla oyunu ilerletebilirsiniz. Tahta, beyazlarla oynayan Schlechter'in tarafından gösteriliyor.
Kritik Konumlar
Videoda öne çıkan üç an. Önce kendiniz düşünün, sonra cevabı açın ya da tahtanın altındaki ileri düğmesiyle oynanan hamleyi görün.
Kritik Konum 1 – 14. hamle, beyaz oynar
Cevabı göster
14. Fxe4! Taş değiştirme sanatı: Schlechter iyi filinden vazgeçip e4'teki atı alıyor, çünkü kapalı konumda atlar daha iyi iş yapacak. 14...fxe4 ile e hattı kapanıyor gibi görünse de 15.f3! exf3 16.Kce1 ile hat yeniden açılıyor ve e6 piyonu hedef oluyor.
Kritik Konum 2 – 17. hamle, beyaz oynar
Cevabı göster
17. Va3! Çok iş yapmayan vezir f8'deki kaleye baskı kurarak oyuna giriyor. 17...Ad7 olursa 18.Ve7 ile rakibi felç eden bir açmaz gelir; bu yüzden 17...Şg8 zorunlu. 18.Kxf3 ile piyon geri alınıyor ve iyi at – kötü fil konumu ortaya çıkıyor.
Kritik Konum 3 – 38. hamle, beyaz oynar
Cevabı göster
38. Af6! Atlar rakip kampın içine giriyor. 38...Vd8 olursa 39.Axh7! Şxh7 40.Af7+ açarak şahla d8'deki vezir gider. Oyunda siyahlar 38...Vxe5 39.fxe5 ile vezirleri değişmek zorunda kaldı ve beyazlar oyunsonuna büyük bir hâkimiyetle girdi.
Oyundan Çıkan Dersler
- Zayıf kareyi hedefle: Taş Duvar yapısında siyahların zayıflığı e5 karesiydi. Schlechter bütün oyunu bu kareye ve oraya oturacak ata göre kurdu.
- Değişimi kendi şartlarında kabul et: 6.e3 ve 8.g3 ile Schlechter fil değişimine razı oldu ama bunu e hattının açılacağı ve e5'in zayıf kalacağı şartlarda yaptı.
- Doğru taşı değiş: 14.Fxe4! ile filinden vazgeçti, çünkü kapalı konumda atlar daha iyi iş yapacaktı. Hangi taşın değişeceğine piyon yapısına bakarak karar verilir.
- İyi at – kötü fil: Piyonları beyaz karelerde olan siyahların fili pasif kaldı; beyaz atlar kara karelerde rakipsiz hâle geldi.
- Önce tabloya bak, sonra hamle ara: "Bu at nerede olsa iyi olur?" sorusunu sorup taşları o karelere yönlendirmek, Schlechter'in oyun anlayışının özüdür.
- Tahtanın iki tarafında oyna: Şah kanadında kara kareleri zayıflatan Schlechter, vezir kanadındaki b4-b5 sürüşüyle oyunsonunda ikinci cepheyi açtı.
- Oyunsonunda şahı kullan: 45.Şg2'den 54.Şe5'e kadar şah merkeze yürüdü ve kaleyle birlikte siyahları çaresiz bıraktı.
Video Anlatım
Kaynak: Satranç Okulu YouTube kanalındaki belgesel video; oyun kaydı: Schlechter – John, Barmen 1905.
