1992 yılında, yirmi yıllık aradan sonra Spassky ile rövanş maçı yapmak için salona giren Bobby Fischer'in gözü seyircilerin arasındaki yaşlı bir adama takılır. Maça konsantre olması gereken Fischer bir anda ona döner ve heyecanla seslenir: "e5 alır f6!" 81 yaşındaki usta gülümser ve başıyla Fischer'i selamlar. Satranç dünyasını yerden yere vuran Fischer'in bu kadar saygı duyduğu kişi kimdir? Ve "e5 alır f6" neden bu kadar ünlüdür?
Aşağıda önce videodaki hikâyeyi görüntüleriyle birlikte okuyabilir, ardından Lilienthal'in Capablanca'ya karşı yaptığı efsanevi vezir fedasını yorumlu olarak inceleyip dört kritik konumu kendiniz çözmeyi deneyebilirsiniz.
1992: Fischer Salonda Birini Görüyor
Sene 1992. Efsanevi Amerikalı şampiyon Bobby Fischer, yirmi yıllık aradan sonra Boris Spassky ile rövanş maçının açılışı için salona girer ve seyircilerin arasında o ustayı görür. Fischer bir anda ona döner ve sakin bir şekilde oturan yaşlı adama heyecanla seslenir: "e5 alır f6!"
81 yaşındaki usta gülümser ve başıyla Fischer'i selamlar. Fischer'in bu kadar saygı duyduğu, önem verdiği bu kişi Macar büyükusta Andor Lilienthal'dir.
Son Mohikan
Lilienthal 1911 yılında Moskova'da doğdu. Resmi turnuva ve maçlarda Lasker, Capablanca, Alekhine, Euwe, Botvinnik ve Smyslov gibi dünya şampiyonlarını yendi. Tam bir eski topraktı: 95 yaşına geldiğinde hâlâ araba kullanıyor ve satranç yazıları yazmaya devam ediyordu.
Fischer'in onun hakkında söylediği bir söz de ünlüdür: "Ölürsem tabutumu sadece üç büyükusta taşıyabilir: Lilienthal, Portisch ve Spassky." Oysa Lilienthal ile Fischer arasında 32 yaş fark vardı ve elbette önce Lilienthal'in ölmesi beklenirdi. Ama önce ölen Fischer oldu: Fischer 2008'de hayatını kaybetti, Lilienthal ise 2010'da, 99 yaşında öldü. Fischer öldüğünde, 96 yaşındaki büyükustaya kimse "gel de Fischer'in tabutunu taşı" teklifinde bulunmadı.
Ünlü Rus "64" dergisindeki bir makalede ona "Son Mohikan" dendi. Gerçekten de haklı bir tanımlama: Lasker'i ve Capablanca'yı yenmiş, yaşayan son oyuncuydu. Ayrıca FIDE'nin 1950'de büyükusta ilan ettiği ilk 27 oyuncunun hayattaki son temsilcisiydi. "Son Mohikan", James Fenimore Cooper'ın 1826'da yazdığı bir kahramanlık romanıdır; 45 yaşın üzerindeyseniz sizin için muhtemelen Daniel Day-Lewis'li filmidir.
Hastings 1935: Genç Lilienthal, Efsane Capablanca'ya Karşı
Şimdi gelelim Fischer'in "e5 alır f6" dediği ünlü oyuna. 1 Ocak 1935, Hastings. Beyazlarla 23 yaşındaki Lilienthal, siyahlarla eski dünya şampiyonu, 46 yaşındaki José Raúl Capablanca oynuyor. Capablanca 3...Fb4 ile Nimzo-Hint Savunması'na giriyor; Lilienthal 4.a3 ile Sämisch Varyantı'nı seçiyor.
Siyahların 5...b6 fikri, Nimzo-Hint'in temel fikrine uygun: merkezi taşlarla uzaktan kontrol etmek, gerektiğinde merkeze piyonla gelmek. Beyazlar ise 6.f3 ile e4 sürmeye hazırlanıyor. Beyazlar e4'ü sürünce b4'teki fil gitmiş olduğu için siyahların f6'daki atının ve fianketto filinin anlamı kalmıyor, çünkü e4 karesini kontrol edemiyorlar. İşte bu sebeple Capablanca 6...d5 sürüyor. 7.Fg5 h6 8.Fh4 Fa6 9.e4! Bu hamle hem filin önünü açıyor, hem merkeze piyon getiriyor, hem de e5 fikrini uygulamak istiyor.
9...Fxc4 10.Fxc4 dxc4 11.Va4+ ile Lilienthal çifte tehdit yapıyor: şah çekip c4 piyonunu istiyor. 11...Vd7 12.Vxc4 Vc6 ile Capablanca vezirleri değişmek istiyor. Lilienthal ise 13.Vd3 ile vezirini geri çekiyor: merkez üstünlüğüne güveniyor ve vezirleri oyunda tutmanın ona iyi saldırı imkânları vereceğini düşünüyor.
Merkez Savaşı
13...Ad7 14.Ae2 Kd8 15.0-0 a5 16.Vc2 Vc4. Capablanca veziriyle baskısını artırıyor ve e4 piyonuna baskı kuruyor. Lilienthal 17.f4 ile saldırıya geçiyor.
Beyazlar f4'ü sürmeden e5 oynasaydı, siyahlar g5 ile fili kovalayıp Ad5 ile gelecekti. Beyaz piyonların önündeki d5 blokajının ne kadar etkili olduğunu düşünün. Lilienthal f4 sürerek e5 oynadığında g5 sürüşüne karşı da hazırlıklı oluyor. Capablanca 17...Kc8 ile kalesini d hattından kaçırıyor; artık e5 sürülürse gönül rahatlığıyla Ad5 gelebilir.
Ne var ki Lilienthal'in farklı bir düşüncesi var: 18.f5! Bu hamle hem e6 karesine baskı yapıyor, hem de e5'ten sonra f6 fikrini hazırlıyor. Capablanca 18...e5 sürüyor, Lilienthal de 19.dxe5 ile konumu açıyor.
Capablanca'nın Çözümü ve Vezir Fedası
e5'teki piyon f6'daki atı tehdit ediyor. Capablanca kendince güzel bir çözüm bulmuş: 19...Vxe4 ile hem vezirleri değişmek istiyor, hem de e5'teki piyonu almak istiyor. İşte bu noktada satranç tarihinin en ünlü hamlelerinden biri geliyor.
23 yaşındasınız ve efsaneleşmiş Capablanca'ya karşı oynuyorsunuz. Onun karşısında dizlerinin bağı çözülür insanın. Ama Lilienthal büyük bir soğukkanlılıkla öyle bir hamle yapıyor ki, görünce insanın tüyleri diken diken oluyor:
20.exf6!! İşte Fischer'in seslendiği hamle. Vezir c2'de boşta. Pek çok vezir fedası görmüşsünüzdür, ama bu dahi Capablanca'nın bile görmediği bir vezir fedası. Kaleler yerinde, at e2'de, fil h4'te; beyaz taşlar kendi hâlinde duruyor gibi. Bir ata karşı vezir vermek için ne olabilir ki?
Capablanca'nın Gözünden Kaçan Hamle
20...Vxc2 21.fxg7 Kg8. Capablanca basitçe g7 piyonunu alıp maddi üstünlüğü korumak istiyor. Ama şimdi Capablanca'nın gözünden kaçan hamle geliyor:
22.Ad4! At vezire saldırıyor; ama asıl tehdit Kae1 ile şah çekmek. Siyah şah merkezde, taşları gelişmemiş. Oyunda Capablanca 22...Ve4 oynadı. Peki vezir 22...Va4 gibi başka bir kareye gitseydi? Beyazlar 4 hamlede mat ederdi. Aşağıdaki kritik konumlarda bu soruyu kendiniz çözebilirsiniz.
22...Ve4 23.Kae1 Ac5 24.Kxe4+ Axe4 25.Ke1 Kxg7 26.Kxe4+ Şd7 ve Capablanca terk etti. Beyazlar bir parça fazlasıyla kalıyor; üstelik 27.Ke7+ Şd6 28.f6 ve ardından Fg3+ ile f piyonunun vezire çıkmasına çare yok.
Capablanca'nın en şaşırtıcı ve en güzel yenilgilerinden biri. Bunu gerçekleştiren de bir asırlık çınar: Andor Lilienthal.
Yorumlu Oyun
Hamlelerin üzerine tıklayarak, tahtanın altındaki düğmelerle ya da klavyedeki ok tuşlarıyla oyunu ilerletebilirsiniz. Tahta, beyazlarla oynayan Lilienthal'in tarafından gösteriliyor.
Kritik Konumlar
Videoda öne çıkan dört an. Önce kendiniz düşünün, sonra cevabı açın ya da tahtanın altındaki ileri düğmesiyle oynanan hamleyi görün.
Kritik Konum 1 – 19. hamle, siyah oynar
Cevabı göster
19... Vc5+! ya da 19... Axe5 daha iyiydi. Oyunda Capablanca 19...Vxe4? ile hem vezir değişimini hem de e5 piyonunu hedefledi, ama 20.exf6!! vezir fedasını gözden kaçırdı. e4'teki piyonu almak şahı merkezde bırakırken e hattını açtı.
Kritik Konum 2 – 20. hamle, beyaz oynar
Cevabı göster
20. exf6!! Fischer'in 1992'de seslendiği hamle: "e5 alır f6!" Vezir c2'de boşta bırakılıyor. 20...Vxc2 21.fxg7 Kg8 22.Ad4! ile beyazlar hem vezire saldırıyor hem de e hattından şah tehdidi kuruyor. Siyah şah merkezde, taşları gelişmemiş; g7'deki piyon da f8 ve h8 karelerini kontrol ediyor.
Kritik Konum 3 – 22. hamle, beyaz oynar
Cevabı göster
22. Ad4! Capablanca'nın gözünden kaçan hamle. At c2'deki vezire saldırıyor, asıl tehdit ise Kae1+ ile şah çekmek. Oyunda 22...Ve4 23.Kae1 Ac5 24.Kxe4+ Axe4 25.Ke1 Kxg7 26.Kxe4+ Şd7 sonrasında Capablanca terk etti.
Kritik Konum 4 – 22...Va4? sonrası, beyaz oynar ve 4 hamlede mat eder
Cevabı göster
23. Kfe1+! Ae5 24. Kxe5+ Şd7 25. Kd5+ Şe8 26. Ke1# Videoda izleyicilere sorulan soru. Bütün siyah hamleleri zorunlu: g7'deki piyon f8 karesini, h4'teki fil d8 karesini kontrol ediyor; şahın kaçacak yeri yok.
Oyundan Çıkan Dersler
- Merkez piyonları, uzaktan kontrolün önüne geçebilir: 6.f3 ve 9.e4! ile beyazlar merkezi ele geçirdi; Nimzo-Hint'te b4'teki fil değişilince e4 karesinin kontrolü siyahlar için zorlaştı.
- Vezirleri tahtada tutmak bir karardır: Capablanca 12...Vc6 ile değişim istedi, Lilienthal 13.Vd3 ile reddetti; merkez üstünlüğüne güvenen taraf için vezir, saldırı imkânı demekti.
- Rakibin karşı fikrini önceden önlemek: 17.f4 ile beyazlar, e5 sürüldüğünde gelecek g5 ve Ad5 fikrine karşı hazırlıklı oldu.
- Şah merkezdeyken hat açmak: 19...Vxe4? e hattının açılmasına izin verdi; 20.exf6!! ile beyazlar vezir karşılığında hem piyonları hem de şaha giden yolları kazandı.
- Fedadan sonraki sessiz hamle: Vezir fedasının asıl gücü 22.Ad4! hamlesinde. Kombinezonlarda çoğu zaman en zor görülen hamle, şah çekmeyen ama iki tehdidi birden kuran hamledir.
- Geçer piyonun gücü: g7 ve sonra f piyonu, siyah şahın kaçış karelerini kontrol etti ve oyunsonunda vezire çıkma tehdidiyle kazancı getirdi.
Video Anlatım
Kaynak: Satranç Okulu YouTube kanalındaki belgesel video; oyun kaydı: Lilienthal – Capablanca, Hastings 1934/35, 5. tur.
