Vasili Smyslov dünya şampiyonları arasında belki en az konuşulanlardan biri, ama kariyeri parlak başarılarla dolu. Efim Geller ise dünya şampiyonlarına karşı çok başarılı bir oyuncu olarak bilinir. 1965 Adaylar Çeyrek Finali'nde karşılaştıklarında Geller, Smyslov'un f7 piyonundaki küçük bir zayıflığı tespit etti, bütün oyununu bu zayıflığın üzerine kurdu ve tam dört vezir fedasıyla bitirdi. Bu yazıda FM Selim Gürcan'ın belgesel videosundaki anlatımı özetliyor, ardından Geller – Smyslov oyununu yorumlu olarak inceliyoruz.
Bir Yıllık Dünya Şampiyonu: Vasili Smyslov
1921-2010 yılları arasında yaşayan Smyslov, 1954'te Mihail Botvinnik ile dünya şampiyonluğu maçı yaptı. Maç kıran kırana geçti ve 12-12 berabere bitti. O zamanki kurallara göre beraberlik hâlinde dünya şampiyonu unvanını koruyordu. Günümüzde bu kural çok saçma görünüyor: zaten birbirine çok yakın güçteki iki oyuncu arasında, taraflardan birine bir puanlık avantaj veriyorsunuz.
Ne var ki Smyslov yılmadı, yine zorlu bir eleme sürecini geçerek üç yıl sonra tekrar Botvinnik'in karşısına çıktı. Bu kez işi şansa bırakmadı: 1957'de maçı 12,5-9,5 kazandı ve dünya şampiyonu oldu. Ama hikâye burada bitmiyor. Yine bugün saçma görünen bir kurala göre dünya şampiyonu unvanını kaybeden oyuncunun bir yıl sonra rövanş hakkı vardı. Botvinnik bu maça çok iyi hazırlandı, 1958 rövanşını kazandı ve unvanı geri aldı. Smyslov yalnızca bir yıl dünya şampiyonu kalabildi.
"El" Lakabı ve Uzun Bir Kariyer
Smyslov'un adı satranç dünyasında belki çok bilinmez, ama Sovyetler Birliği'nde lakabı "El"di. Herhangi bir konumda sezgisel olarak eline gelen ilk hamleyi yapardı. Çok güçlü ustalar o hamlenin neden iyi olduğunu hemen göremez, uzun uzun analiz ettikten sonra kararlarını verirlerdi ve en sonunda Smyslov'un önerdiği hamlenin en doğrusu olduğu ortaya çıkardı.
Smyslov'un uzun ve başarılı bir satranç kariyeri oldu. 1984'te, 63 yaşındayken Adaylar Turnuvası'nda finale yükseldi. Karşısında genç Kasparov vardı. Elbette Kasparov Smyslov'u yenerek yoluna devam etti ve dünya şampiyonu oldu, ama 63 yaşındaki bir oyuncunun böyle bir performans göstermesi çok takdire şayan.
Dünya Şampiyonlarının Korkulu Rüyası: Efim Geller
Bugün Smyslov'un Geller'e karşı oynadığı bir oyuna bakacağız. Geller'i daha önce Karpov'a karşı kazandığı oyundan tanıyoruz; dünya şampiyonlarını yenen oyuncu olarak bilinir. Sene 1965, Adaylar Çeyrek Finali. Beyazlarda Geller, siyahlarda Smyslov var. Oyun Grünfeld Savunması ile başlıyor ve Smyslov'un 1959'da Gligoriç'e karşı kazandığı oyunla aynı konuma geliyor. Geller o oyunu izlemiş ve beyazların nerede yavaş kaldığını not etmiş.
Yorumlu Oyun
Hamlelerin üzerine tıklayarak, tahtanın altındaki düğmelerle ya da klavyedeki ok tuşlarıyla oyunu ilerletebilirsiniz. Tahta, beyazlarla oynayan Geller'in tarafından gösteriliyor.
Kritik Konumlar
Videoda vurgulanan üç önemli an. Her konumda sıra beyazda. Önce kendiniz düşünün, sonra cevabı açın ya da tahtanın altındaki ileri düğmesiyle oynanan hamleyi görün.
Kritik Konum 1 – 25. hamle, beyaz oynar
Cevabı göster
25. fxg6!! Birinci vezir fedası. Smyslov e4'teki atı almıştı; Geller f4'teki vezirini tehdit altında bırakıp piyonla g6'yı alıyor. Vezirin dokunulmazlığı var: 25...Kxf4 26.gxh7 mat, küçük piyon mat ediyor. Siyahlar hem gxf7+ hem de gxh7+ tehdidiyle karşı karşıya, tek savunma 25...f6.
Kritik Konum 2 – 26. hamle, beyaz oynar
Cevabı göster
26. Vg5!! İkinci vezir fedası. Geller vezirini yine boş bir kareye koyuyor. Fikir: f6 piyonu vezir g5'i alırsa f hattı açılır ve 26...fxg5 27.Kf8+ Kxf8 28.Kxf8 mat. Vezir yine dokunulmaz; Smyslov 26...Vd7 ile savundu.
Kritik Konum 3 – 27. hamle, beyaz oynar
Cevabı göster
27. Şg1! Tahtada bu kadar alış ve taktik imkânı varken gizemli bir şah hamlesi. Geller'in notlarına göre hemen 27.Kxf6 Fxf6 28.Vxf6 hxg6 29.Vxg6+ Şh8 30.Fg5 K4e6 31.Ff6+ Kxf6 32.Kxf6 oynasaydı, şah h1'de olduğu için 32...Ke1+ arka sıra şahı her şeyi bozuyordu. Şah g1'e gelince bu şah artık zararsız (Şf2) ve Kxf6 kombinezonu gerçek bir tehdit hâline geliyor. Smyslov 27...Fg7 ile savundu, ama 28.Kxf6! oyunu bitirdi.
Oyundan Çıkan Dersler
- Hazırlık: Geller, Smyslov'un 1959'da Gligoriç'e karşı kazandığı oyunu izlemiş, 12.h3'ü yavaş bulmuş ve hiç vakit kaybetmeden 12.f4 oynamıştı. Rakibinizin oyunlarını tanımak tahtaya avantajla oturmak demektir.
- Zayıflığı tespit et, planı ona göre kur: Siyah kale d8'e gidince f7 zayıfladı. f4, f5, Kf2, Vf4, Kcf1: Geller'in bütün hamleleri bu zayıflığa yüklendi.
- Atı merkeze yerleştir: 22.Ae4 oyunun kritik hamlesiydi. At alınamıyordu (Vb8+ ile mat), g5 ya da d6'ya zıplayarak f7'ye baskıyı en üst düzeye çıkaracaktı.
- Dokunulmaz vezir: 25.fxg6, 26.Vg5, 29.gxh7+ ve 31.Vxg4: dört kez vezir alınabilecek bir yerde kaldı, ama her seferinde alınması mata yol açıyordu.
- Sessiz hamlelerin gücü: 27.Şg1! Bilgisayar bu hamleyi açıklamaz; fikri ustaların kendi notlarından öğreniriz. Bir sürü analizden çok, konumu nasıl değerlendirip plan kurduklarını anlamak daha öğreticidir.
Video Anlatım
Kaynak: Satranç Okulu YouTube kanalında yayımlanan "4 Vezir Fedası (Hem de Dünya Şampiyonuna)" belgeseli (FM Selim Gürcan). Oyunun hamleleri: Geller – Smyslov, Adaylar Çeyrek Finali, Moskova 1965.
