Satranç tarihinden pek çok sert, pek çok acımasız oyuncu geçti. Ama Satranç Okulu'nun belgeselinde sorulan soru şu: en kabası kimdi? Cevap gecikmiyor: Paul Morphy.
Düşünün; bacak kadar bir çocuksunuz. Babanız Alonzo ile amcanız Ernest karşılıklı oturmuş satranç oynuyor, oyun berabere bitiyor ve siz kalkıp «yanlış oynadınız» diyorsunuz. İnsan babasıyla amcasını böyle utandırır mı? Aşağıda videodaki hikâyeyi videodan alınmış görüntülerle birlikte okuyabilir; Morphy'nin babasına, amcasına ve en yakın arkadaşına karşı oynadığı üç oyunu yorumlu tahtalar üzerinde hamle hamle inceleyebilirsiniz.
«Biz Bu Çocuğa Satranç Öğretmedik, Nasıl Oluyor?»
Hikâye, Morphy'nin satrancı öğrendiği an başlıyor. Babası Alonzo Morphy ile amcası Ernest Morphy – ki Ernest, Amerika çapında tanınan bir oyuncuydu – karşılıklı oynuyorlar ve oyun berabere bitiyor. O sırada masanın kenarında duran minik Paul araya giriyor: «Yanlış oynadınız. Şurada şöyle oynasaydınız amcam kazanıyordu.»
Masadakiler şaşkın bakıyorlar. Çünkü kimse çocuğa satranç öğretmemiş; sadece izleyerek öğrenmiş. Üstelik iki yetişkini aynı anda düzeltecek kadar.
Dokuz Yaşında Bir Generali Altı Hamlede Mat Etmek
Aradan zaman geçiyor, çocuğun yeteneği anlaşılıyor ve Morphy dokuz yaşına geliyor. O sırada New Orleans'a kelli felli bir komutan geliyor: General Winfield Scott. Wikipedia sayfası on sayfa; o savaşlar, bu savaşlar, kahraman adam. Satranç da meraklısı. «Buranın en iyi oyuncusunu getirin» diyor.
Karşısına bacak kadar bir çocuk oturtuyorlar. General önce kızıyor, köpürüyor, dalga geçildiğini düşünüyor. Sonra oturuyorlar ve kaybediyor; durumu anlıyor. Morphy kabalığı iyice abartıyor: ikinci oyunda generali altı hamlede mat ediyor.
Avrupa'dan Gelen Usta: Löwenthal
Üç dört yıl sonra sıra Avrupa'ya geliyor. Macaristan'dan Amerika'ya gelen Johann Löwenthal, kim var kim yok yeniyor ve «en iyinizi getirin» diyor. Getirilen çocuk 12-13 yaşında. Dünyanın en iyilerinden biri olduğunu düşünen usta yeniliyor.
Kaybeden oyuncunun klasik numarasıdır: «Şöyle oynasam bir, böyle olsa...» deyip işi analize vurmak, oyunu masa başında kurtarmaya çalışmak. Löwenthal de deniyor, ama Morphy her seferinde kapağı kapatıyor.
Oyun 1 – Babasına Kale Fora: Morphy – Alonzo Morphy, 1850
Peki bu çocuk babasına ne yapmış? 1850 tarihli şu oyuna bakalım. Evet, yanlış okumadınız: Paul, babasına kale fora veriyor; beyazlarda a1 kalesi yok.
Hamlelerin üzerine tıklayarak, tahtanın altındaki düğmelerle ya da klavyedeki ok tuşlarıyla oyunu ilerletebilirsiniz.
Oyunun özeti basit: kızarmış ciğer saldırısıyla şah ortaya çekiliyor, baba «ben kale öndeyim» diyerek şahını yukarı sürüyor ve bir daha geri dönemiyor. Final ise ders niteliğinde – rok, bu kez şahı korumak için değil mat etmek için yapılıyor.
Amcasını Nasıl Rezil Etti?
Babasına böyle davranan Morphy, kendisinden çok daha kuvvetli bir oyuncu olan amcasına nasıl davranmış? Önce bir parantez: Ernest Morphy, Amerika şampiyonluğu için oynayan Eugène Rousseau'ya yardım etmeye gidiyor; yanında da küçük yeğenini götürüyor. Masada laf dönüyor, «yeğenim de satranç oynar» deniyor. Rousseau takmıyor, «gel bir iki oyun oynayalım» diyor – ve çocuğa yeniliyor. Yardım etmeye gittiğiniz adamı bozmak gibisi var mı? Rousseau o moral bozukluğuyla maçta ikinci oluyor.
Hikâyenin güzel tarafı da var: Morphy ile Rousseau sonradan dost oluyorlar. Aralarında ödüllü bir maç yapıyorlar, ödülü Morphy kazanıyor; ama Rousseau'nun alkol sorunu olduğunu ve parayla arasının iyi olmadığını bilen Morphy parayı Rousseau'nun eşine veriyor. Rousseau da bu vefayı unutmuyor ve kızına Paul'ün adını veriyor.
Oyun 2 – Amcasına Karşı, Üstelik Körleme: Morphy – Ernest Morphy, 1849
Hamlelerin üzerine tıklayarak, tahtanın altındaki düğmelerle ya da klavyedeki ok tuşlarıyla oyunu ilerletebilirsiniz.
Bu oyunda Morphy'nin asıl silahı taktik değil, taşların tamamını oyuna sokması. f7 fedasıyla hatlar açılıyor, kaleler e ve f hatlarına yerleşiyor ve amcanın yapacak bir şeyi kalmıyor.
Oyun 3 – Arkadaşına Kale ve At Fora: Morphy – Maurian, 1854
Babasına böyle, amcasına şöyle davranan Morphy, hayatı boyunca yanında olan arkadaşına ne yapmış? Charles Maurian, Morphy'yi çocukluğundan beri tanıyan, ona hep vefalı davranan arkadaşıydı. Morphy önceki oyunlarda ona vezir fora veriyordu; Maurian geliştikçe fora kale ve ata dönüyor.
Bir kale ve bir at eksikle kazanmak, rakip çok güçlü olmasa bile kolay değil. Taş eksiğiyle oynarken konumu kapalı tutmak, rakibi hata yapmaya zorlayacak karmaşık konumlar kurmak gerekiyor. Morphy bu işte o kadar ustaydı ki Avrupa dönüşünde «artık kim olursa olsun en az bir piyon fora vermeden oynamam» diyecekti.
Hamlelerin üzerine tıklayarak, tahtanın altındaki düğmelerle ya da klavyedeki ok tuşlarıyla oyunu ilerletebilirsiniz.
Oyunlardan Çıkan Dersler
- Bütün taşları oyuna sokmak: Morphy'nin en önemli özelliği buydu. Üç oyunda da son hamleler, en geç gelen taşın oyuna katılmasıyla geliyor.
- Hatları açmak: Kaleler için dikeyler, filler için çaprazlar. f7 fedası, h ve g piyonlarının sürülmesi, hepsi aynı amaca hizmet ediyor.
- Girişimi bırakmamak: Amcasına karşı oyunda taş kazanmak yerine hep bir sonraki tehdit oynanıyor.
- Fora oyunlarının mantığı: Taş eksiğiyle oynarken açık konum rakibin işine yarar. Bu yüzden Maurian oyununda Morphy konumu kapatıp şah kanadında piyon fırtınası başlatıyor.
- Açıktaki şahı sonuna kadar hesaplamak: Babasına karşı oyunda şah e6'dan c1'e kadar yürüyor; her kare tek tek hesaplanmadan böyle bir av mümkün değil.
- Rok her zaman savunma hamlesi değildir: 18.O-O# bunun en güzel kanıtı.
Video Anlatım
Kaynak: Satranç Okulu YouTube kanalındaki «Ne Berbat Adammış Bu Morphy (Evlat Olsa Sevilmez – Belgesel)» videosu. Alonzo Morphy oyununun notasyonu kanalın kendi Lichess çalışmasından alınmış, diğer iki oyun chessgames.com üzerinden doğrulanmıştır.
