Son Düelloda Kılıçlar Çekildi: Lasker – Capablanca, Moskova 1936

1936 Moskova'sında iki efsane, satranç tarihinin en uzun rekabetindeki son büyük düello için masaya oturdu. Ama oyunun hikâyesi bir gece önce, Hotel Nasyonel'in restoranında başlıyor: Capablanca ertesi gün Lasker'e karşı beraberliğe razıydı — ta ki bir Sovyet ustası ona Sicilya Savunması'nı önerene kadar. Belgeselin hikâye kısmını, oyunun yorumlu tahtasıyla birlikte burada topladık.

Hotel Nasyonel'de yalnız bir masa

Moskova, 1936. Üçüncü Moskova Uluslararası Satranç Turnuvası sıcak bir havada oynanıyor. Gece geç saatlerde, tur bittikten sonra Sovyet ustaları ve yabancı konuklar Hotel Nasyonel'in restoranında toplanıyor; günün açılış yenilikleri ve oyunları tartışılıyor, şakalaşılıyor.

Hikâyeyi birinci ağızdan anlatan Sovyet ustası, yazar ve organizatör Yakov Rokhlin, o kalabalığın dışında tek başına oturan bir adam görüyor: Jose Raul Capablanca. İzin isteyip yanına geçiyor. Capablanca onun için gençliğinden beri dehasına hayranlık duyduğu, oyunlarını zevkle incelediği bir kahraman. Dünya şampiyonuyken Sovyetler Birliği'ne karşı kurulan “satranç blokesini” yıkan, 1925'teki 1. Moskova Uluslararası Turnuvası'na gelen ilk yabancı ustalardan biri olan isim.

Ama Kübalı usta o gece melankolik. Ertesi gün Dr. Emanuel Lasker'e karşı oynayacak. Şampiyonluk unvanını Lasker'den almış olsa da eski rakibiyle masa başında karşılaşmaktan pek hoşlanmadığı herkesçe bilinir.

Satranç dışı bir sohbet başlıyor. Saatler ilerliyor, salon boşalıyor. Rokhlin, Capablanca'ya odasına kadar eşlik ediyor ve aralarında şu konuşma geçiyor:

— Yarın Lasker'e karşı oynayacaksınız?
— Evet, siyahım. Bilmelisiniz ki en fazla berabere olacaktır.
— Çok yazık! Bence mücadeleden kaçmanız bir hata olur. 1935 Moskova Turnuvası'nda Lasker sizi yenmişti. Belli ki bu turnuva yaşlı ustanın son turnuvası. Satranç tarihi yazıldığında, iki büyük ustanın son karşılaşmasında Capablanca berabereyle yetindi diye not düşülürse bu hiç hoş olmaz.

“Peki yaşlı doktora karşı hangi açılış?”

Capablanca susuyor. Odaya giriyorlar. Masada bir satranç takımı var. Eski dünya şampiyonu beklenmedik şekilde soruyor:

— İyi ama yaşlı doktora karşı hangi açılışı oynamalı ki? 1.e4'e karşı ...e5 oynamak olmaz, çünkü Petersburg 1914'teki hatayı tekrarlamak istemem. Fransız Savunması'nı da oynamam.

— Sicilya Savunması olmaz mı? Hatırladığım kadarıyla çok iyi oynuyorsunuz; ayrıca bana öyle geliyor ki Lasker bu açılışı beyazla oynamayı sevmiyor, çünkü kendisi siyahla oynamayı tercih ediyor.

Capablanca çoktan masaya oturmuş, bazı hamleleri oynamaya başlamış bile:

— Komik. Sicilya Savunması'nı tamamen unutmuştum.

Rokhlin ona son turnuvalarda oynanan bazı devam yollarını göstermeye başlıyor. Şaşırıyor, çünkü Capablanca itiraz etmiyor; aksine hemen ciddileşiyor ve konsantre oluyor: gözlüklerini takıyor, sorular soruyor, analiz ediyor, eleştiriler getiriyor. Sonra da kestirip atıyor:

— Yo, yo! Sicilya Savunması oynamayacağım.

Rokhlin, Capablanca'nın yalnız kalmak istediğini anlıyor. İyi geceler deyip ayrılıyor.

Sütunlu Salon'da 2000 seyirci

Ertesi gün, görkemli sütunlarıyla ünlü Dom Soyuzov 2000 seyirciyle tıka basa dolu. Salonun bütün lambaları ışıl ışıl. Kısa süre sonra turun başladığını duyuran zil çalıyor.

Dr. Lasker masadaki yerini almış, her zamanki gibi bacak bacak üstüne atmış. Canlı gözlerle, dikkatle derinlere bakıyor. Her zamanki gibi şah piyonunu iki ileri sürüyor, acele etmeden saate basıyor, sonra sigarasını yakıyor.

İki üç dakika geçiyor. Diğer masalarda oyunlar başlamış ama Capa hâlâ ortalarda yok. Yoksa hâlâ oyuna hazırlık mı yapıyor? Yok canım, hiç onun tarzı değil!

Sonra bir anda Capablanca görünüyor. Her zamanki gibi hem karizmatik hem güler yüzlü. Hemen ilk hamlesini yapıyor: Sicilya Savunması! Saate basıyor ve geç kaldığı için özür diliyor. Lasker başıyla özrü kabul ettiğini belirten bir hareket yapıyor; açıklama yeterli olmuş. Capablanca sonra baş hakemden de özür diliyor.

Dokuzuncu hamleden sonra o bakış

Üzerinde “Lasker – Capablanca” yazan gösterim panosunu izleyen Rokhlin merakını ve heyecanını saklayamıyor. Bu oyunun sonucu ne olacak: bir fırtına mı, yoksa bir büyükusta beraberesi mi?

Hızlıca hamlelerini yaptıktan sonra Capablanca aniden kalkıyor, ona doğru yanaşıyor, selamlıyor ama tek kelime etmiyor. Yüzü ifadesiz. Ancak 9. hamleden sonra Kübalı usta göz teması kuracak şekilde ona keskin keskin bakmaya başlıyor.

İki üç hamle daha oynanıyor. Capablanca formda; büyük bir güç ve ilhamla oynuyor. Satranç psikolojisine en çok hâkim isim olan Lasker, belli ki 25 yıldır tanıdığı rakibinden böyle bir saldırganlık beklemiyor.

Mücadele sürüyor. Lasker konumu karıştırarak umutsuz durumu inatla savunmaya çalışıyor, ama rakibinin parlak manevralarının sonuçları ortaya çıkıyor ve Capablanca kazandıran bir materyal üstünlüğü elde ediyor.

“Bu oyunu sana ithaf ediyorum”

O gece Rokhlin bir kez daha Capablanca'nın odasında. Kendisini tebrik ediyor: bu galibiyetle artık turnuva birinciliğine çok daha yakın ve Botvinnik'in 1 puan önünde, bunu rahat bir şekilde götürecek.

Leningrad gazetelerinde yayımlanmak üzere Capablanca'dan oyunu analiz etmesini rica ediyor. Her ne kadar saklamaya çalışsa da Capablanca galibiyet sarhoşluğu içinde; keyifle oyunu göstermeye başlıyor.

Analizlerin notu bittiğinde saat sabaha karşı 3 olmuş. Rokhlin eve dönmek üzere kalkıyor. Tam ayrılırken Capablanca diyor ki:

— Dostum, bu oyunu sana ithaf ediyorum. Ama bilmelisin ki affedilmez bir hata yaptın: bana ancak 2. sınıf oyuncuların analiz etmiş olduğu devam yollarını önerdin!

Capablanca sempatik bir şekilde gülüyor, içtenlikle elini sıkıyor. Vedalaşıp ayrılıyorlar.

Yorumlu Oyun

Hamlelerin üzerine tıklayarak, tahtanın altındaki düğmelerle ya da klavyedeki ok tuşlarıyla oyunu ilerletebilirsiniz. Tahta, siyahlarla oynayan Capablanca'nın tarafından gösteriliyor.

Kritik Konumlar

Oyunun dönüm noktaları. Her konumda sıra siyahta. Önce kendiniz düşünün, sonra cevabı açın ya da tahtanın altındaki ileri düğmesiyle oynanan hamleyi görün.

Oyundan Çıkan Dersler

• Açılış seçimi psikolojidir: Capablanca'ya Sicilya önerilirken gerekçe “en iyi açılış” değil, Lasker'in bu açılışı beyazla oynamayı sevmemesiydi. Rakibin zevk almadığı konum tipini seçmek başlı başına bir avantaj.
• Yarma hazırlıkla gelir: 19.f5 e5 ile merkez kilitlendiğinde siyahlar hemen zorlamadı. Kaleleri c ve d hatlarına, atı c7'ye, veziri uzun köşegene yerleştirdikten sonra 26...d5! geldi.
• Fil – at farkı: Kaleler değişince geriye vezir + fil'e karşı vezir + at kaldı. Açık konumda ve iki kanatta birden oynanırken fil atı açık ara geçti; Capablanca'nın meşhur kuralının ders niteliğinde bir örneği.
• Sessiz hamlenin gücü: 39...h6! ve oyunun sonundaki 54...Kh7, şah çekmeden kazanmanın örnekleri. Beklerken rakibin hamle sıkışıklığı içinde kendi konumunu bozması sağlanıyor.
• Açıktaki şah bedel öder: Vezir oyunsonunda ortada kalan beyaz şah, Capablanca'nın şah çeke çeke piyon toplamasına izin verdi: 50...Qf4+, 51...Qxg4, 52...Qxf5+.

Turnuva ve sonrası

3. Moskova Uluslararası Turnuvası 14 Mayıs – 8 Haziran 1936 tarihleri arasında, Sütunlu Salon'da, 10 oyuncuyla çift devreli olarak oynandı. Capablanca 18 oyunda 13 puanla, hiç yenilmeden ve Botvinnik'in (12) bir puan önünde birinci oldu. Flohr 9,5 ile üçüncü, Lasker ise 8 puanla onuncu sıradaki beşli arasında, altıncı sırada kaldı.

Sık rastlanan bir yanılgıyı da düzeltelim: bu oyun ikilinin son karşılaşması değil, son kesin sonuçlu karşılaşmasıdır. Lasker ile Capablanca aynı yazın sonunda Nottingham 1936'da bir kez daha karşı karşıya geldi; o oyun 19 hamlede berabere bitti ve Nottingham, Lasker'in son turnuvası oldu.

Oyun: Lasker – Capablanca, 3. Moskova Uluslararası Turnuvası, 15. tur, 3 Haziran 1936; Sicilya Savunması, Klasik Varyant (B58). Hikâye, Yakov Rokhlin'in anılarına dayanan Satranç Okulu “Belgesel Oyun” videosundan uyarlanmıştır; oyundaki yorumların bir bölümü Capablanca'nın kendi notlarına dayanır.