Garry Kasparov gelmiş geçmiş en büyük şampiyonlardan biri olarak kabul edilir: uzun yıllar ünvanı elinde tuttu, reyting rekorlarını kırdı, listenin bir numarası olarak kaldı ve yine bir numarayken satrancı bıraktı. Ama 2004 yazında Çeşme'de, aynı salonda oturan 19 yaşındaki bir Azerbaycanlı ustanın onu yenmeyi kafasına koyduğundan muhtemelen haberi bile yoktu.
O genç oyuncu Şehriyar Mamedyarov'du. On yedi yıl sonra, 2021'de Zagreb'deki Grand Chess Tour yıldırım turnuvasında hayatında ilk kez Kasparov'la masa başında karşılaştı ve oyunu yalnızca 7 hamlede kazandı. Aşağıda önce o günlerin hikâyesini — Kasparov'la çekilen ve Mamedyarov'un girmediği o fotoğrafın hikâyesini — sonra da oyunun tamamını yorumlu olarak bulacaksınız.
28 Yıllık Bekleyiş
Mamedyarov galibiyetin ardından Facebook'ta kısa bir mesaj paylaştı: 28 yıldır satrançla uğraşıyordu ve Kasparov tarihte her zaman en sevdiği oyuncu olmuştu; oyunları inanılmazdı. Onunla oynamayı 28 yıl beklemiş ve toplam yedi hamlede kazanmıştı — yani her bir hamle için yaklaşık dört yıl. Mesajı bir espriyle bitiriyordu: arkadaşınızı "biraz daha hızlı oyna" diye uyarırken bunu aklınızda tutun. Kasparov'dan ise "bir numara dâhi satranç ustası" diye söz ediyor, kendilerini tarihin bir parçası olarak görüyordu.
Geri Dönelim: Çeşme, 2004
2004 yılında Çeşme'de Avrupa Kulüpler Kupası oynanıyordu. Mamedyarov, FM Selim Gürcan'ın kaptanlığını yaptığı Eczacıbaşı satranç takımında, birinci masada oynuyordu. O sırada 19 yaşındaydı; bugünkünden epey zayıf ve yaklaşık 140 puan daha düşük bir reytinge, 2660 civarına sahipti.
Kasparov da aynı turnuvada oynuyordu ve açıkçası pek başarılı olamamıştı. Aşağıdaki kareyi turnuva sırasında FM Selim Gürcan çekti; o oyunun berabere bittiğini hatırlıyor.
Oyunlardan sonra analiz masaları kuruluyor, Mamedyarov o dönem kendisiyle çalışan ekibiyle birlikte oyunu baştan sona gözden geçiriyordu.
O Fotoğrafın Hikâyesi
Kasparov Çeşme'ye geldiğinde salondaki herkesin ilgi odağı oldu; neredeyse herkes onunla bir kare istiyordu. Önceliği çocuklara ve gençlere verdi, onlarla bol bol fotoğraf çektirdi. Sonra sıra yetişkinlere geldi. Bir yemekte yan yana oturuldu, rica edildi ve Kasparov kabul etti. Turnuvadaki skoru kötü olsa da gerçekten sıcakkanlı davranıyordu.
Fotoğraf çekilmeden hemen önce Şehriyar da oradaydı. Ama kareye girmek istemedi.
İlk Akla Gelen Açıklama: Bakü, Aliyev ve Kırgınlık
O zamanlar bunun nedeni şuna bağlanmıştı: Kasparov Bakü doğumluydu ve yükselişinde Azerbaycan'ın, özellikle de dönemin cumhurbaşkanı Haydar Aliyev'in çok büyük desteğini almıştı. Sovyetler Birliği döneminde politik bir destek olmadan satrançta üst seviyelere çıkmak, yurt dışına gidip turnuvalara katılmak neredeyse imkânsızdı. Aşağıdaki fotoğrafta 16-17 yaşlarındaki Kasparov, annesiyle birlikte Aliyev'in karşısında sonuçlarını gösteriyor. Bu görüşmeden sonra destek katlanarak arttı; hatta yarıda kalan dünya şampiyonluğu maçının sıfırdan başlamasında Aliyev'in ağırlığını koymasının payı olduğu bile söylenir.
Kasparov dünya şampiyonu olduktan sonra uzun süre Azerbaycan'dan ve Bakü'den hep iyi bahsetti; ancak sonraki yıllarda Azerbaycan'ın ve Aliyev'in adını giderek daha az andı. Acaba Şehriyar bu yüzden mi kareye girmek istememişti? O gün için akla gelen ilk açıklama buydu.
Asıl Sebep: Rakip Gözüyle Bakmak
Mamedyarov'un Facebook mesajını okuyunca tablo değişiyor. Anlaşılıyor ki Şehriyar daha o yıllarda Kasparov'u bir rakip olarak görüyor, onu bir gün yenmesi gerektiğini düşünüyordu. Peki bunun fotoğrafla ne ilgisi var? Bütün mesele psikolojik: bir hayran gibi yanına geçip fotoğraf çektirmek, kendinizi ondan aşağıda konumlandırmayı kabul etmek anlamına gelir. İki dost gibi, eşit olarak çektirilen bir fotoğraf başka şeydir; sıraya girip çektirilen bir hayran fotoğrafı başka.
Gerçekten de o dönemde, reytingi 2640 civarındayken Şehriyar şunu söylüyordu: 2800 olamayacağını bilse satrancı hemen bırakırdı. Yıllar sonra o eşiği de geçti.
Yani Şehriyar o gün fotoğraf çektirmedi; çünkü aklında başka bir kare vardı — Kasparov'u masa başında yenmek. Ve o kare 2021'de gerçek oldu. Üstelik sadece yedi hamlede.
Yorumlu Oyun
Hamlelerin üzerine tıklayarak, tahtanın altındaki düğmelerle ya da klavyedeki ok tuşlarıyla oyunu ilerletebilirsiniz.
Kritik Konumlar
Oyunun kaderini belirleyen üç an. Önce kendiniz düşünün, sonra cevabı açın ya da tahtanın altındaki ileri düğmesiyle oynanan hamleyi görün.
Kritik Konum 1 – 5. hamle, siyah oynar
Cevabı göster
5... Fil b4 şah! Doğru hamle buydu. Beyazlar fil d2 derse değişimden sonra siyahlar gelişimini rahatça tamamlar ve fazla piyonun peşine düşmeden güvenli bir oyun kurar. İki tuzak var: birincisi 5... piyon alır e3, ki o zaman 6. Fil alır f7 şah! bir saptırmadır — 6... Şah alır f7 sonrası 7. Vezir alır d8 ile vezir düşer. İkincisi de oyunda oynanan "doğal" gelişim hamlesi.
Kritik Konum 2 – 5. hamle sonrası, beyaz oynar
Cevabı göster
6. Vezir b3! Kasparov at f6 ile doğal bir gelişim hamlesi yaptı ama bu hamle oyunu kaybettiriyor. Vezir b3 ile Morphy'nin ünlü opera oyunundaki gibi bir vezir-fil bataryası kuruluyor ve f7 piyonu savunulamaz hâle geliyor. Fil e6 ile korumak işe yaramaz, çünkü hem b7 hem de e6 boşta kalır.
Kritik Konum 3 – 6. hamle sonrası, beyaz oynar
Cevabı göster
7. Rok! Şah çeken bir hamle değil, sessiz bir hamle kazanıyor. Kale e1'e gelip e hattındaki vezire bağlanacak ve d4 piyonu da düşecek. Kasparov burada terk etti. Muhtemel planı 7... d3 ile fazla piyonu geri verip e hattını kapalı tutmaktı; ama 8. At g5! ile f7 ve e6'da felaket geliyor.
Oyundan Çıkan Dersler
- Kabul edilen vezir gambitinde erken hücum: 3. e3 ile piyonu geri istemek sakin görünür, ama 4. At f3 ve 5. Fil alır c4 sonrası f7 karesi çabucak gerilim merkezine dönüşür.
- Fazla piyonun peşine düşmek: 5... piyon alır e3 kazançlı görünse de 6. Fil alır f7 şah! saptırmasıyla vezir düşüyor. Gambit piyonunu almadan önce şah kanadının güvenliğini kontrol edin.
- "Fillerden önce atları çıkarın" her zaman geçerli değil: Burada doğal görünen at f6 kaybettiriyor; doğrusu fil b4 şah ile gelişimi şahla birlikte düzenlemekti.
- Vezir-fil bataryası: Vezir b3 + fil c4 ikilisi f7'yi hedef alır. Morphy'nin opera oyunundan beri aynı motif: en zayıf kare, henüz rok yapmamış şahın önündeki piyondur.
- Sessiz hamlenin gücü: Kazanan hamle bir şah değil, rok. Kale e1'e geldiğinde açık e hattı tek başına oyunu bitiriyor.
- Yıldırımda açılış bilgisi: Kasparov'un Zagreb'deki asıl sorunu açılışların eskimesi ve saat yönetimiydi. Hızlı tempoda otomatik oynanan "doğal" hamleler en pahalı hatalardır.
Video Anlatım
Kaynak: Satranç Okulu YouTube kanalında yayımlanan belgesel video. Fotoğraflar 2004 Çeşme Avrupa Kulüpler Kupası arşivinden, videodan alınmıştır.
