1914 Petersburg'u satranç tarihinin en güçlü turnuvalarından birine ev sahipliği yaptı. Masalardan birinde 72 yaşındaki İngiliz ustası Joseph Henry Blackburne — namıdiğer “Kara Ölüm” — gücünün doruğundaki 26 yaşındaki José Raúl Capablanca'nın karşısına oturdu. Belgeselin hikâye kısmını, oyunun yorumlu tahtasıyla birlikte burada topladık.
Dünyanın en iyileri Petersburg'da
1914'te dünyanın en iyi 20 oyuncusu Petersburg'a davet edildi. Bir kısmı yaşı sebebiyle, bir kısmı da ülkeler arasındaki gerginlik yüzünden gelemedi. Geriye 11 oyuncu kaldı ve turnuva tek devreli bir eleme olarak oynandı: dünya şampiyonu Emanuel Lasker, Capablanca, Alekhine, Rubinstein, Nimzowitsch, Tarrasch, Marshall, Bernstein, Janowski, Gunsberg ve Blackburne.
Turnuvanın ilginç bir kuralı vardı: elemede ilk beşe girenler, kazandıkları puanı yanlarında taşıyarak çift devreli bir final turnuvası oynayacaktı. Bu kural, turnuvanın sonunu bambaşka bir yere taşıyacaktı — ama oraya gelmeden önce masaya bakalım.
Kara Ölüm ile satranç makinesi
Bir yanda İngiliz satrancının gururu vardı. On beş yılı aşkın süre dünyanın ilk beşinde yer alan, tahtadaki acımasızlığı yüzünden “Kara Ölüm” lakabını alan Joseph Henry Blackburne. Diğer yanda, hızlı ve adeta hatasız oyunuyla “satranç makinesi” denilen Capablanca oturuyordu.
Oyun oynandığı sırada satranç makinesi 26 yaşında ve gücünün doruğundaydı. Karşısındaki Kara Ölüm ise 72. Yanlış okumadınız: rakibinin neredeyse üç katı yaşında.
Açılıştaki uyarı: rastgele almayın
Blackburne siyahlarla Bird Savunması'nı seçti: 1.e4 e5 2.At f3 At c6 3.Fil b5 At d4. Açılışta aynı taşı bu kadar erken ikinci kez oynamak şüpheli görünür, ama arkasında bir fikir var. Değişimden sonra siyahların d4'te bir piyonu kalıyor; bu piyon c3 ve e3 karelerini kontrol ettiği için beyaz atın doğal gelişim karesi kapanıyor ve Capablanca atını d2 üzerinden dolaştırmak zorunda kalıyor.
Dokuzuncu hamlede siyahlar tempoyla d5'i sürdüğünde Capablanca piyonu almadı, filini b3'e çekti. Videodaki uyarı tam da burada: rastgele her şeyi almayın. Aldığınız zaman kendi konumunuzu bozuyor ya da rakibi aktif hale getiriyor olabilirsiniz.
Beyaz taşlar bundan sonra çok basit hamlelerle en güzel karelere yerleşti. Satrancını geliştirmek isteyenlere Capablanca'nın oyunlarının önerilmesinin sebebi de bu: anlaşılması kolay. Kendi ağzından nasıl düşündüğünü okumak isteyenler için Satrancın Temelleri iyi bir başlangıç.
İki “yasak” hamle
18. hamlede Capablanca kalesini b1'e getirdi. b5 piyonu savunuluyordu; ama bir taşın savunuluyor olması, ona baskı yapmayacağımız anlamına gelmez. Bu şekilde 5 puanlık kale, 9 puanlık veziri savunmaya bağladı. Morphy'nin oyunlarında da sık sık gördüğümüz bir fikir.
Ardından sıra iki “yasak” hamleye geldi. Önce 19.h3 ve 20.g4 ile Capablanca kendi şahının önünü açtı. Antrenörler başlangıç aşamasında öğrencilerine bunu yasaklar; ama satrançta ilerledikçe görüyoruz ki daha iyi bir oyuncu olmak için kuralların istisnalarını da bilmek gerekiyor. Sonra 25.At h4 geldi: “atı tahtanın kenarına götürmeyin” prensibini çiğneyen hamle. İkisinin de tek bir gerekçesi vardı, g hattını açıp şah kanadına yüklenmek.
Blackburne pasif kalamayacağını gördü. Kalesini h5'e getirip atı tehdit etti ve yıllardır yaptığı gibi kalesiyle rakip şahı hedef aldı. Bakalım Kara Ölüm, tahtada kara ölümü getirebilecek miydi?
Üç hamlelik yıkım
26.At x g6! Basit ve etkili: şahın önündeki piyon duvarı parçalanıyor. 26...h x g6 27.Kale x g6 ile tempo kazanan beyazlar, vezir b8'e kaçınca 28.Kale x g7+ ile bir savunma taşını daha yok etti. 29.Kale g1+ ve 30.Vezir g6 ile ağ kapandı: hem h5'teki kale kayboluyor hem de mat tehditleri birikiyordu.
Blackburne son bir çareyle 30...Kale x h3+ oynadı. Bir feda mıydı, bir kurtuluş mu? İkisi de değil: 31.Şah x h3 ve Kara Ölüm, bu satranç dâhisinin karşısında boyun eğmekten başka çare bulamadı.
Yorumlu Oyun
Hamlelerin üzerine tıklayarak, tahtanın altındaki düğmelerle ya da klavyedeki ok tuşlarıyla oyunu ilerletebilirsiniz. Tahta, beyazlarla oynayan Capablanca'nın tarafından gösteriliyor.
Kritik Konumlar
Oyunun dönüm noktaları. Her konumda sıra beyazlarda. Önce kendiniz düşünün, sonra cevabı açın ya da tahtanın altındaki ileri düğmesiyle oynanan hamleyi görün.
Kritik Konum 1 – 26. hamle, beyaz oynar
Cevabı göster
26. At x g6! Basit ve etkili. At, şahın önündeki piyon duvarını parçalıyor; alınmak zorunda ve alındığı anda h hattı ile g hattı birden beyazların eline geçiyor. Atın kenara gitmesinin sebebi de buydu.
Kritik Konum 2 – 28. hamle, beyaz oynar
Cevabı göster
28. Kale x g7+ İkinci yıkım. Şahın kalan tek savunma taşı da yok ediliyor; şah alırsa 29.Kale g1+ ile ikinci kale tempoyla hücuma giriyor.
Kritik Konum 3 – 30. hamle, beyaz oynar
Cevabı göster
30. Vezir g6 Hem h5'teki kaleyi alıyor hem de mat ağını kapatıyor. Kale kaçarsa yine kurtuluş yok: 30...Kale h8 31.Vezir g7+ Şah e8 32.Vezir x h8+, ya da 30...Kale h7 31.Vezir g8+ Şah e7 32.Vezir x h7+.
Oyundan Çıkan Dersler
- Rastgele almayın. 10. hamlede merkezde piyon alışverişi yapmak beyazların konumunu bozar, siyahları aktifleştirirdi. Capablanca almadı, fili çekti ve taşlarını basit hamlelerle en güzel karelere yerleştirdi.
- Savunulan taşa da basılır. Kale b1 ile b5 piyonuna yüklenmek piyonu kazandırmadı; ama 9 puanlık veziri 5 puanlık bir kalenin karşısında savunmaya bağladı.
- Prensipler, gerekçeli olarak çiğnenir. “Şahının önünü açma” ve “atı kenara götürme” kuralları başlangıç seviyesi için doğrudur. Capablanca ikisini de çiğnedi, çünkü ikisinin de tek bir amacı vardı: g hattını açmak.
- Pasif savunma çare değildir. Blackburne beklemeyi seçseydi at, vezir, kale ve fil aynı anda şah kanadına geliyordu. Karşı tehdit üretmek, hiç olmazsa rakibi hesaba zorlar.
- Şah önü piyonlarını hedef alın. At x g6 gibi fedalar malzeme için değil, piyon duvarını ortadan kaldırmak için yapılır. Duvar yıkıldığında açılan hatlar taş kaybını fazlasıyla karşılar.
- Capablanca okunur. Oyunlarının anlaşılması kolaydır; bu yüzden gelişme çağındaki her oyuncuya önerilir.
Peki “yaşlı adamlar da yapabilir” ne demek?
Bu oyun hikâyenin yalnızca bir parçası. Asıl hikâye turnuvanın tamamında.
Capablanca eleme turnuvasını 8 puanla birinci bitirdi; Lasker'in 6,5 puanı vardı. İlk beş oyuncu puanlarını yanlarında taşıyarak sekiz turluk, çift devreli finale geçti. Yani Lasker'in Capablanca'yı geçebilmesi için finalde ondan iki puan fazla alması gerekiyordu. Eleme turnuvasında bir buçuk puan fark yemiş bir oyuncu için neredeyse imkânsız görünüyordu.
Sonra 45 yaşındaki dünya şampiyonu düğmeye bastı. Finalde Marshall'ı 2-0, Tarrasch'ı 1,5-0,5, geleceğin dünya şampiyonu Alekhine'i 2-0 ve Capablanca'yı 1,5-0,5 yendi. Sekiz turda 7 puan. Capablanca ise finalde yalnızca 5 puan alabildi.
Sonuç: Lasker 13,5, Capablanca 13. Tecrübeli usta, genç rakibine bir buçuk puan avans vermesine rağmen onu yarım puanla geçmeyi başardı. Satranç tarihinin en büyük geri dönüşlerinden biri — ve videonun başlığındaki o cümlenin sebebi.
Oyun: Capablanca – Blackburne, Petersburg 1914 eleme turnuvası, 11. tur, 6 Mayıs 1914; İspanyol Açılışı, Bird Savunması (C61). Hikâye, Satranç Okulu “Belgesel Oyunlar” serisinden Yaşlı Kurt Blackburne Genç Capablanca'ya Karşı videosuna dayanmaktadır.
