Tal Gözlerini Hastanede Açıyor: Havana 1966 ve Tal – Bolbochán

Mikhail Tal, satranç tarihinin en parlak ve aynı zamanda en talihsiz dâhilerinden biri. Masa başında yalnızca rakipleriyle değil, hayatı boyunca sağlık sorunlarıyla da mücadele etti. 1966 Havana Olimpiyatı'nda ise talihsizliğin en tuhafını yaşadı: bir barda dans etmek isterken kafasına bir içki şişesi indi ve gözlerini hastanede açtı. Ama hikâye burada bitmiyor; hastaneden dönen Tal adeta yeniden doğmuş gibi oynadı.

Aşağıda önce videodaki hikâyeyi görüntüleriyle birlikte okuyabilir, ardından Tal'in olimpiyattaki en güzel oyunlarından biri olan Tal – Bolbochán partisini yorumlu olarak inceleyip üç kritik konumu kendiniz çözmeyi deneyebilirsiniz.

Talihsiz Bir Dâhi

1960 yılında Botvinnik'i yenerek dünya şampiyonu olduğunda Tal henüz 23 yaşındaydı. Ancak hemen ardından sağlığı bozuldu. Riga'daki doktorlar Botvinnik ile yapacağı rövanş maçını ertelemesini söylediler; Tal onları dinlemedi. Botvinnik'in rövanşı, Tal'i ciddi şekilde incelediği için kazandığı söylenir. Ama ilk maçtan önce de Tal'in keskin stilini bilmiyor değildi; muhakkak hazırlık yaparak o maça çıkmış, yine de farklı yenilmekten kurtulamamıştı.

Tal'in Riga'daki karşılanışı tam bir şölendir. Dünya şampiyonunu izlemek isteyenler direklerin tepesine çıkmış, etrafta inanılmaz bir kalabalık ve coşku vardır. Neredeyse Tal'i değil, arabasını sırtlarına alacaklardır. Rövanş maçında ise Tal artık eski sağlığında değildir.

Ameliyatlar ve Yenilmezlik Rekoru

1962 Adaylar Turnuvası'nda oynarken Tal ciddi şekilde rahatsızlandı ve cerrahi operasyon nedeniyle turnuvayı yarım bırakmak zorunda kaldı. Onu ilk ziyarete gelenlerden biri, sürekli şakalaştığı genç dostu Bobby Fischer'di. 1960'ların sonunda belki de hayatının en önemli "fedasını" yaptı ve böbreklerinden birini aldırdı. İlginçtir ki bu operasyondan sonra Tal'in sağlığı eskisine göre çok daha iyiydi.

Pek çok turnuva başarısı geldi; ama en büyük başarısı yenilmezlik rekoruydu. Ekim 1973 ile Ekim 1974 arasında arka arkaya oynadığı 95 klasik oyunun tekini bile kaybetmedi: 46 galibiyet ve 49 beraberlik. Tal gibi aşırı riskli ve saldırgan oynayan birinin böyle bir rekora sahip olması ilginç değil mi?

Bu rekor ancak 2018 yılında Ding Liren tarafından kırıldı. Ding'in 100 oyunluk serisinde 29 galibiyet ve 71 beraberlik vardı; Tal'in serisi ise çok daha fazla galibiyetle doluydu.

Havana 1966: Bir Bar, Bir Dans ve Bir Şişe

Tal'in talihsizliği yalnızca sağlıkla sınırlı değildi. 1966'da Havana Olimpiyatı'na büyük beklentilerle gelir. Turnuva başlamadan önce takım arkadaşı Korchnoi çok cazip bir teklifte bulunur: Havana'nın keyfini çıkarmak. İkili bir bara giderler. Tal her zamanki gibi içkisini içip sigarasını tüttürür; Korchnoi ise sürekli olarak Havanalı bir kızla dans etmektedir.

Korchnoi'nin bitmek bilmeyen dansını izlemekten sıkılan Tal, ona "Biraz kenara çekil de biraz da ben dans edeyim" der. Bir insan ancak bu kadar talihsiz olabilir: tam dansa başlamışlardır ki Tal'in dünyası kararır.

Tal gözlerini hastanede açar. Meğer tam Tal dansa başladığı sırada kızın nişanlısı gelmiş ve kıskançlıkla içki şişesini Tal'in kafasına geçirmiştir. Bütün gece aynı kızla çılgınca dans eden Korchnoi ise turp gibidir!

Hastaneden Dönen Tal

Tal ilk dört turu hastanede geçirir. Peki yerine kim oynar dersiniz? Yedek durumdaki Korchnoi! Tal beşinci turda hastaneden turnuvaya geri döner. Kafasına şişe yedikten sonra adeta bir zihin açılması yaşamıştır: eskisinden de iyi oynayan Tal, 13 oyunda 12 puan alarak masasında açık ara birinci olur.

Fischer de Amerika'yı çok iyi sırtlamış ve 17 oyunda 15 puan almıştır; ne var ki birinci masada Petrosian'ın arkasından ancak ikinci olabilir. Fotoğrafta alnında yara bandıyla Tal'i ve Fischer'in ona nasıl içtenlikle sarıldığını görüyorsunuz.

Oyun: Velimiroviç Atağı

Şimdi bu olimpiyattan, kafasına aldığı darbeyle adeta ekstra güçlenmiş Tal'in bir oyununu inceleyelim: Arjantinli Julio Bolbochán'a karşı oynadığı parti. Tal her zamanki gibi 1.e4 ile başlar; Sicilya Savunması'nın açık devam yolunda konum, at f6 ile e6 ve d6 piyonlarından oluşan Scheveningen yapısına dönüşür. 7.Fc4, Fischer'in de sıklıkla oynadığı Sozin devamıdır; beyazların fikri genelde f4 ile e6 piyonuna baskı yapmaktır. Ama Tal farklı bir yol seçer: 8.Ve2! Velimiroviç Atağı olarak bilinen bu sistem beyazlara çok kuvvetli saldırı şansları verir. Önce uzun rok, ardından g4 ile piyon fırtınası ve ağır taşlarla bitirici darbe.

Tal 12.Khg1 ile önce kalesini g hattına getirir; böylece g4 sürüşünden sonra piyon boşta kalmayacaktır. 15.g5 ile at kovalanır ve ardından aceleci ama tehlikeli 16.Kd3! gelir. Siyahlar 16...b5 gibi bir hamleyle karşı saldırıya geçerse 17.Vh5 ve 18.Kh3 ile h7'de mat tehdidi karşılanamaz. Bolbochán 16...g6 ile vezirin bu ölümcül dalışını önceden engeller; ama bu sürüş şah kanadını da zayıflatır ve piyon fırtınası başlar.

Al, Kale Senin Olsun!

17...Ac5 ile at gelip d3'teki kaleye saldırır. Tal umursuyor mu? Hayır! 18.h5! ile gaza basar: al, kale senin olsun. Bolbochán kaleyi alamaz, b3'teki fili alır. Peki kaleyi alsa ne olurdu? Felaket! 18...Axd3 19.hxg6 sonrasında at tempoyla 19...Af4 diyerek vezire saldırırsa 20.gxf7+! Şxf7 21.Fxe6+! Axe6 22.Vf3+ ile siyah şahın etrafı yıkılır. Piyonla alırsa da, 19...fxg6 20.Fxe6+ ile siyahlar dağılır.

Oyunda 18...Axb3 19.axb3 e5 ile siyahlar uzun çaprazı kapatmak ister. Tal fili d2'ye çekip kalesine h hattını açar, ardından 23.Vg4 ve 24.Vh4 ile veziri de şah kanadına getirir. Siyahlar korkmaz: hxg6 fxg6 olunca yandan vezir h7'deki matı tutmaktadır.

İkinci Kale Fedası ve Muhteşem Final

Tal kenarda at istemez; 25.Ad1 ve 26.Ae3 ile atını oyuna sokar. 26...dxe4 ile kale yine boşta kalmıştır, ama Tal'in küçük bir sürprizi vardır: 27.Ag4!! Kaleyi ikinci kez feda eder. Daha önce atın ağzında bırakmıştı, şimdi de piyonun ağzında bırakıyor. Siyahlar kaleyi alırsa 27...exd3 28.Af6+ Şh8 29.hxg6 h6 30.g7+ ile mattan kurtuluş yoktur.

Bolbochán 27...f5 ile vezirinin yatayını açar ama 28.Af6+ Şf7 29.hxg6+! ile h hattı açılır. 30.Axe8 ve 31.gxh7 ile Tal kalesini geri alır, h7'deki piyon vezir olmak üzeredir. 33.Vh5'ten sonra son darbe gelir: 34.Vxe8+! Bir vezir fedası daha. 34...Şxe8 35.h8=V+ Fxh8 36.K3xh8+ Şd7 37.K1h7+ ile vezir de gidecektir; Bolbochán terk eder. Tal hem Havana Olimpiyatı'nı hem de bu oyunu muhteşem bir şekilde bitirir.

Yorumlu Oyun

Hamlelerin üzerine tıklayarak, tahtanın altındaki düğmelerle ya da klavyedeki ok tuşlarıyla oyunu ilerletebilirsiniz. Tahta, beyazlarla oynayan Tal'in tarafından gösteriliyor.

Kritik Konumlar

Videoda öne çıkan üç an. Önce kendiniz düşünün, sonra cevabı açın ya da tahtanın altındaki ileri düğmesiyle oynanan hamleyi görün.

Oyundan Çıkan Dersler

• Velimiroviç Atağı'nın fikri: Ve2, uzun rok ve g4–g5 ile piyon fırtınası; ağır taşlar (vezir ve kaleler) g ve h hatlarına toplanınca bitirici darbe gelir.
• Tehdit, rakibi zayıflatmaya zorlar: 16.Kd3 ile vezir h5 ve kale h3 tehdidi kuruldu; siyahlar 16...g6 ile matı önledi ama şah kanadını zayıflattı ve piyon fırtınasına hedef verdi.
• Saldırıda tempo maddeden önemlidir: Tal kalesini iki kez boşta bıraktı (18.h5! ve 27.Ag4!!). Rakip kaleyi alsa saldırı çok daha hızlı sonuca ulaşacaktı.
• Bütün taşları saldırıya katmak: 25.Ad1–e3–g4–f6 manevrasıyla kenarda kalan at da hücuma katıldı ve belirleyici oldu.
• Hat açmak: 29.hxg6+ ile h hattı açıldı; iki kale ve vezir aynı hatta toplanınca savunma çöktü.
• Bitiriş için son fedayı görmek: 34.Vxe8+! Şxe8 35.h8=V+ ile terfi ve kale şişi gibi taktik motifler oyunu bir anda bitirdi.

Video Anlatım

Kaynak: Satranç Okulu YouTube kanalındaki belgesel video; oyun kaydı: Tal – Bolbochán, Havana Olimpiyatı 1966.