Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk'ün en yakın silah arkadaşı, Kurtuluş Savaşı'nın büyük komutanı, Türkiye'nin ilk başbakanı ve ikinci cumhurbaşkanı İsmet İnönü'yü, ölüm yıldönümünde şükran ve minnetle anıyoruz. Bu yazı, onun az bilinen bir yanına — satranççılığına — ve 1972 yazında Pembe Köşk'te yaşanan küçük ama unutulmaz bir sahneye ayrıldı.
Asrın Satranç Maçı
Sene 1972. Tüm dünya nefesini tutmuş, satranç dünyasının yaramaz çocuğu Bobby Fischer ile beyefendi Boris Spassky'nin Dünya Şampiyonluğu mücadelesini izlemektedir. Tahta başında oynanan sadece satranç değildir; bu aslında bir tür Amerikan ve Rus yaşam tarzı mücadelesidir. Galip gelen oyuncu Dünya Şampiyonu olmakla kalmayacak, aynı zamanda mensubu olduğu rejimin daha zeki insanlar yaratabildiğini de ispatlamış olacaktır.
Fischer, eleme yolunda rakipleri Larsen ve Taimanov'u 6-0'lık inanılmaz skorlarla yenmişti. Ama ünvan maçının ilk oyununu adeta intihar edercesine kaybetti. İkinci oyuna da kamera gürültülerini protesto amacıyla çıkmayınca, daha maçın başında 2-0 geriye düştü. Maçı bırakmaya karar verdiği an, son anda hakem Lothar Schmidt tarafından ikna edildi ve üçüncü oyuna çıktı. Siyahlarla oynadığı o oyunu çok parlak biçimde kazandı. Sonraki oyunlarda da üç galibiyet daha alarak 8. oyunun sonunda 4-2 öne geçti.
"Aklı başında birini getirin"
Türkiye'deki satranç severler de "Asrın Satranç Maçı"na ilgisiz kalmazlar. Tüm satranç severler arasında ise bir ismin çok ayrı bir yeri vardır: İsmet Paşa.
"Milli Şef" İsmet İnönü tüm gelişmeleri heyecanla izlemektedir. Maltepe'deki Pembe Köşk'te kalmakta olan İnönü, bu heyecanlı gelişmeler üzerine etrafındakilere "Satranççı birini gönderin de anlatsın bakalım neler olup bitiyor" der ve ekler: "Aklı başında birini getirin."
Yıllar sonra profesör olacak milli satranççılarımızdan Sami Büyükgökçesu, o günlerde daha üniversite birinci sınıf öğrencisiydi ve herhalde Paşa'nın huzuruna çıkacağını hayal bile etmiyordu. Kendisini tanıyan ve satranççılığını bilen gazeteciler, Büyükgökçesu Florya plajında güneşlenirken apar topar gelirler ve kendisini İsmet İnönü'ye götüreceklerini söylerler. Bir minibüsle hemen Şişli'deki evine götürülür; orada takım elbisesini giyen 21 yaşındaki genç, Maltepe'deki Pembe Köşk'ün kapısına bırakılır.
Tahta Başında
Paşa'ya takdim edilen Büyükgökçesu ile İsmet İnönü hemen satranç tahtasının başına geçerler. Genç satranççı, Paşa'nın satranç bilgisinin az olabileceğini düşünerek Fischer ile ilgili bazı ön bilgiler verir; onun Rus satranççıların hegemonyasını nasıl darmadağın ettiğini, finale hangi şaşırtıcı skorlarla geldiğini anlatır. Paşa ilgiyle dinler — ama bir süre sonra Büyükgökçesu, anlattıklarının aslında çok da gerekli olmadığını fark edecektir.
Maçın üçüncü oyununa yavaş yavaş bakmaya başlarlar. Büyükgökçesu arada bazı hamleleri açıklamakta, Paşa da sindire sindire oyunu takip etmektedir. İsmet Paşa'nın duyma zorluğundan dolayı genç satranççı epey yüksek sesle konuşmak zorunda kalır.
Spassky'nin Anlaşılmaz Terki
Oyunda açılış Benoni olur. Siyahla oynayan Fischer, şaşırtıcı 11...Ah5 hamlesiyle çok keskin bir konum yaratır. Zamanla baskıyı artıran Fischer, ters renkli fillerin bulunduğu bir konumda kuvvetli bir saldırı gerçekleştirir ve Spassky terk etmek zorunda kalır.
Aslında Spassky'nin terk ettiği konumda herhangi bir taş kaybı yoktur. Sıradan bir satranççı için anlaşılması zor bir terktir. Bu noktadan sonra olanlar için Sami Büyükgökçesu'nun sözlerine kulak verelim:
"Spassky pek çok iyi satranççının bile anlamakta zorluk çekeceği bir şekilde terk etmişti. Açıkçası ben de oyunu ilk kez gördüğümde şaşırmış ve ancak uzun bir düşünceden sonra terkin nedenini anlayabilmiştim. Paşa'ya terk edişin nedenini açıklamaya hazırlanırken birden Paşa, 5 hamlelik görülmesi zor bir devam yolunu bir çırpıda tahtada gösteriverdi. Şaşkına dönmüştüm. Profesyonel olarak satranç oynamayan ve ilerlemiş yaştaki bir insanın bu şekilde devam yolunu gösterebilmesini, 32 yıl geçmiş olmasına rağmen bugün bile hayretler içinde hatırlıyorum."
İnönü o sırada 88 yaşındadır.
Bu şaşkınlığı fark eden Paşa, sık sık "evladım" diye hitap ettiği Büyükgökçesu'ya, harp yıllarında 2000 sayfalık satranç "tahlilleri" olduğunu ve dünya satrancındaki gelişmeleri yakından takip ettiğini söyler.
"Fischer ne zamandan beri İngiliz oynuyor?"
Oyunun devamında Büyükgökçesu birkaç önemli oyunu daha İsmet İnönü'ye gösterir. Fischer'in değişmez 1.e4 yerine 1.c4 ile açtığını görünce Paşa, "Fischer ne zamandan beri İngiliz oynuyor?" diyerek tepki gösterir.
Yorumlu Oyun
Hamlelerin üzerine tıklayarak, tahtanın altındaki düğmelerle ya da klavyedeki ok tuşlarıyla oyunu ilerletebilirsiniz. Tahta, siyahlarla oynayan Fischer'in tarafından gösteriliyor.
Kritik Konumlar
Oyunun üç dönüm noktası. Önce kendiniz düşünün, sonra cevabı açın ya da tahtanın altındaki ileri düğmesiyle oynanan hamleyi görün.
Kritik Konum 1 – 11. hamle, siyah oynar
Cevabı göster
11... At h5!? Oyunun şaşırtıcı hamlesi. At kenara gidiyor ve kendini doğrudan filin önüne atıyor. Karşılığında siyah, şah kanadında g ve h hatlarını açacak ve vezirine h4 yolunu serbest bırakacak. Fischer bu hamleyle piyon yapısını bozmayı göze alıp inisiyatifi satın alıyor.
Kritik Konum 2 – 31. hamle, siyah oynar
Cevabı göster
31... Fil x c3! Fischer, e4 piyonunun savunucusunu kesiyor. 32. Vezir x c3 kale x e4 ile piyon düşüyor; kalelerin topluca değişiminden sonra geriye ters renkli fillerin olduğu, siyahın tamamen hâkim olduğu bir vezir oyunsonu kalıyor.
Kritik Konum 3 – 41. hamle, siyah oynar
Cevabı göster
41... Fil d3 şah! Spassky burada terk etti; İsmet Paşa'nın bir çırpıda gösterdiği devam yolu tam da bu konumdaydı. Beyazın yalnızca dört legal hamlesi var ve hiçbiri kurtarmıyor. 42. Şah d2 oynanırsa 42... Vezir c2 şah 43. Şah e3 Vezir x c1 mat. 42. Vezir x d3 ise 42... c x d3 şah 43. Şah x d3 ile vezire karşı fil kalır. 42. Şah e1 ve 42. Şah e3 şahı ağın içinde bırakır; siyah piyonları toplayarak kazanır. Tahtada hiçbir taş kaybı görünmezken oyunun bitmiş olması, terki "sıradan bir satranççı için anlaşılması zor" kılan şey.
Oyundan Çıkan Dersler
- İnisiyatif satın almak: 11...At h5 piyon yapısını bozuyor ama karşılığında hat ve tempo veriyor. Statik zayıflığı dinamik şansa çevirmek, Benoni gibi açılışların ruhudur.
- Ters renkli filler saldıranın lehinedir: Fillerin değişilemediği konumlarda saldıran taraf, rakibin karşılık veremeyeceği karelerde fiilen bir taş fazla oynar.
- Savunucuyu kesmek: 31...Fil x c3 ile e4 piyonunun savunucusu ortadan kalktı; tek bir değişim bütün merkezi çökertti.
- Terk etmeyi anlamak: Taş sayısı eşitken de oyun bitmiş olabilir. Konumu değerlendirirken malzemeye değil, şahın güvenliğine ve zorunlu varyantlara bakmak gerekir.
- Sonuna kadar hesaplamak: 41...Fil d3 şah sonrası beyazın yalnızca dört legal hamlesi var. Bu tür dar konumlarda bütün seçenekleri tek tek elemek, görmeyi değil saymayı gerektirir.
