Elektrik Kesintisi, Gizemli Mektup ve Kaçan Fırsat: Fischer – Petrosian 1971

1971 Adaylar Finali'nin ilk oyunu, satranç tarihinin en çok konuşulan partilerinden biri. Bir tarafta altı aydır fırtına gibi esen Bobby Fischer, diğer tarafta elinde gizemli bir zarfla masaya oturan eski dünya şampiyonu Tigran Petrosian. Açılış tuzağı, salonda giden ışıklar, yarı karanlıkta düşünen Fischer, itirazlar, komplo iddiaları… ve sonunda kaçan dev bir fırsat.

Aşağıda önce videodaki hikâyeyi görüntüleriyle birlikte okuyabilir, ardından oyunun tamamını yorumlu olarak inceleyip üç kritik konumu kendiniz çözmeyi deneyebilirsiniz.

1970: Fischer Fırtınası

Sene 1970. Satranca geri dönen Fischer fırtına gibi esmektedir. Önce ön eleme turnuvası olan Palma de Mallorca Bölgelerarası Turnuvası'nı birinci bitirir. Hem de nasıl bir birincilik: toplam 23 turda 18,5 puan alır. En yakın rakipleri ise sadece 15 puan alabilmiştir; aradaki fark 3,5 puandır.

Çeyrek finalde büyük umutlarla karşısına çıkan Rus Mark Taimanov'u 6-0 yener. Ruslar bu inanılmaz skorun etkisinden çıkamamışken Fischer yarı finalde Bent Larsen'i de 6-0 yenerek finale çıkar. Fischer 10 oyunluk maçı olabilecek en hızlı şekilde kazanmışken diğer yarı final maçında Petrosian ve Korchnoi hâlâ oynamaktadır.

Diğer Yarı Final ve Gizemli Zarf

Fischer'in maçlarındaki heyecanın aksine, Petrosian – Korchnoi maçında ilk 8 oyun berabere biter. Nihayet dokuzuncu oyunu Petrosian kazanır ve son oyun da berabere bitince Fischer'in rakibi belli olur: Fischer – Petrosian karşılaşması olacaktır. Maçı kazanan, dünya şampiyonu Spassky'nin karşısına çıkabilecektir.

Maç bitince Petrosian'a bir zarf verilir. Üzerinde "Petrosian – Korchnoi maçının galibine verilmek üzere" diye not düşülmüştür. Petrosian merakla zarfı açınca içinde Fischer'in 8. oyunlarına dair detaylı analizler olduğunu görür. Mektup, Kişinev kulübünün hocalarından biri olan usta adayı Vyaçeslav Chebanenko'ya aittir. İncelediği varyant, Fischer'in Taimanov ile maçında oynadığı Sicilya Savunması ile ilgilidir.

Petrosian varyantları dikkatlice inceleyince görür ki Chebanenko'nun verdiği analizler altın değerindedir: Fischer'in beyazlarla oynadığı devam yolunu çürüten çok kuvvetli varyantlar vardır. Fischer açılış tercihlerindeki inatçılığı ile bilinir ve fırsat gelirse şüphesiz aynı şekilde oynayacaktır. Petrosian kararını verir: Fischer'e karşı kesinlikle Sicilya Savunması'nı oynayacaktır.

Oyun: Tuzak Kuruluyor

Fischer 1.e4 sürer, Petrosian planladığı gibi 1...c5 ile Sicilya'ya girer. Fischer aynı Taimanov maçındaki gibi 5.Ab5 oynar; fil f4, e5, fil e3, fil g5 derken Petrosian da Taimanov'un yaptığı gibi 10...gxf6 ile alır. Şah kanadı zayıflamıştır, vezir kanadı açıktır; siyahları zor bir oyun beklemektedir. Beyazlar 11.Aa3 oynar. Taimanov bu konumda 11...Ad4 oynamış ve Fischer oyunu güzel bir şekilde kazanmıştı. Peki Petrosian'a gelen zarfta ne yazıyordu?

İşte bu noktada Chebanenko'nun önerdiği hamle gelir: 11...d5! İnanılmaz bir hamle; Fischer'in gözünden kaçan hamle. d5 beyazların çok iyi kontrol ettiği bir kare ve bu sürüş hiç akla gelmiyor. Petrosian şöyle anlatıyor: "Açılış hamlelerini çok hızlı oynadık. 11...d5'ten sonra Fischer hızlıca piyonu aldı." Siyahlar fil a3 ile atı alır, vezir a5 ile tehditler kurar; Fischer mecburi 14.Vd2 oynar ve Petrosian, ev analizlerinde yazdığı gibi, uzun rok atar.

Işıklar Gidiyor

Petrosian'a kulak verelim: "Uzun roktan sonra Fischer düşüncelere daldı ve gerginleşti; yüzünde kırmızı noktalar belirdi. O sırada ışıklar gitti. Işık sadece yan geçişlerden ve arkadan geliyordu. Tahta tabii görülebiliyordu ama şartlar normal oyun için uygun değildi. Ayağa kalktım. Hakem Fischer'in saatini durdurdu ama o kıpırdamadı ve konuma bakmaya devam etti. Beş dakika geçti, sonra on… Çevirmenden hakemi çağırmasını istedim, Fischer'in masayı terk etmesi gerektiğini söyledim. Fakat ışıklandırmaya hep çok önem veren Fischer saatin çalıştırılmasını istedi ve yarı karanlıkta düşünmeye başladı."

Petrosian devam ediyor: "Eğer biri bana böyle bir şey anlatsaydı ona çok hassas olduğunu söylerdim. Eğer bu kişi evde planladığı 16...Kxg2 yerine 16...Ff5 oynadığını da söylerse, onun hikâyesinden şüphe ederdim. Eğer bu kişi maçın 8. oyununda da aynı şekilde, rakibi bir açılış tuzağıyla karşılaştığı anda ışıkların gittiğini söylese, şu anda okuyucunun düşündüğü şeyi düşünürdüm."

Petrosian neyi kastediyor? Anlamak kolay değil. Şunu demek istiyor: Fischer ne zaman sıkışsa, bir açılış tuzağına düşse elektrikler gidiyor ve böylece Fischer'in tuzağı atlatması için zaman mı yaratılıyor? Belli ki Petrosian da paranoyaya kapılmış ya da mağlubiyetine mazeret uydurmaya çalışıyor.

Kaçan Fırsat

Yarı karanlıkta Fischer 15.Fc4 oynar, Petrosian 15...Kg8 ile ev analizine devam eder. 16.Kd1 ile Fischer d5 piyonunu sağlamca tutar. Petrosian'ın dediğine göre burada 16...Kxg2 yapması lazımdı; gerçekten de öyle. Piyonu aldıktan sonra beyaz şah ortada kalacak, siyah şah güvende olacak ve Fischer için iş çok zor. Bu açılışın beyazlarla bu sistemin günümüzde oynanmamasının sebebi de bu varyant. Ama Petrosian "Bunu anlayabiliyordum, ama ne oldu bilemiyorum; ben burada 16...Ff5 oynadım" diyor. Gerçekten şüpheli bir hamle; Petrosian fırsatı kaçırıyor.

17.Fd3 Fxd3 ile konum Fischer'in işine gelecek şekilde sadeleşir. Fischer kısa rok yapar, f4 ile f hattını açar; vezirler değişir. Petrosian'ın kalesi yataya dalıp g2'yi hedef alsa da 24.Kd2! ile bu engellenir. Oyunsonunda Petrosian atla kaleyi rahatsız ederek tekrarla berabere yapmak ister, ama Fischer her zaman yaptığı gibi fırsat varsa mücadeleyi sürdürmekten çekinmez ve kazancı oynar.

Bu oyunsonunda iki şey önemli hale gelir: geçer piyonlar ve şahı kullanmak. Fischer tek kozunu, geçer h piyonunu kullanır. Siyahların tek şansı atla piyonu durdurabilmektir, ama Fischer'in 38.Ke4 ve 40.Ae5 hamlelerinden sonra zavallı at, bütün bacakları kırılmış halde nereye gidecek? Siyahlar kale a2 ile tutmaya çalışırsa bu sefer de piyonun vezire çıkışı engellenemez. Petrosian önüne gelen büyük fırsatı değerlendiremez; bırakın kazanmayı, bir de kaybeder.

Yorumlu Oyun

Hamlelerin üzerine tıklayarak, tahtanın altındaki düğmelerle ya da klavyedeki ok tuşlarıyla oyunu ilerletebilirsiniz. Tahta, beyazlarla oynayan Fischer'in tarafından gösteriliyor.

Kritik Konumlar

Videoda öne çıkan üç an. Önce kendiniz düşünün, sonra cevabı açın ya da tahtanın altındaki ileri düğmesiyle oynanan hamleyi görün.

Oyundan Çıkan Dersler

• Hazırlık altın değerindedir: Chebanenko'nun zarftaki 11...d5! analizi Fischer'in sistemini çürüttü. Rakibin tekrar eden açılış tercihleri ev hazırlığı için en iyi hedeftir.
• Tuzak yetmez, devamı da gerekir: Petrosian tuzağı başarıyla kurdu ama 16...Kxg2 yerine 16...Ff5 oynayarak kazancı elinden kaçırdı. Hazırlık bitince hesaplama başlar.
• Baskı altında soğukkanlılık: Fischer açılış tuzağına düştü, yarı karanlıkta düşündü ama panik yapmadı; 16.Kd1 ve 24.Kd2! gibi sağlam hamlelerle tehlikeyi atlattı.
• Sadeleştirme, zorda olan tarafın dostudur: 17.Fd3 ile fil değişimi ve ardından vezir değişimi, beyaz şahın güvenliği sorununu ortadan kaldırdı.
• Oyunsonunda geçer piyon ve şah: Fischer tek kozu olan h piyonunu sonuna kadar kullandı; at tek başına piyonu durduramadı.
• Beraberliğe razı olmamak: Petrosian at ile kaleyi rahatsız edip tekrar aradı; Fischer fırsat varken mücadeleyi sürdürdü ve kazandı.

Video Anlatım

Kaynak: Satranç Okulu YouTube kanalındaki belgesel video; oyun kaydı: Fischer – Petrosian, Adaylar Finali 1971, 1. oyun.