1967'de Tunus'un Sousse şehrindeki Interzonal turnuvasında on oyunda 8,5 puanla açık ara lider olan Bobby Fischer, organizatörlerle yaşadığı anlaşmazlık yüzünden turnuvayı yarıda bıraktı. Dünya şampiyonluğu hedefi beş yıl ertelendi, kendisi de turnuva satrancından neredeyse üç yıl uzak kaldı. 1970'te geri döndüğünde herkesin aklında aynı soru vardı: Fischer bu yıkımın üstesinden gelebilecek miydi?
Cevabı aynı yılın temmuz ayında, Buenos Aires'te Arjantinli Uluslararası Usta Samuel Schweber'in karşısında verdi. Aşağıda önce bu dönüşün hikâyesini, ardından oyunun tamamını videodaki anlatımın özetiyle birlikte yorumlu olarak inceleyebilir, sonra da ünlemli hamlelerin geldiği üç kritik konumu kendiniz çözmeyi deneyebilirsiniz.
Efsane Nasıl Doğar?
İyi bir sporcu, bir bilim insanı, bir sanatçı, bir satranç ustası kitlelerin gözünde nasıl büyür, nasıl efsaneye dönüşür? Çok tutan Hollywood senaryoları boşuna yazılmamıştır: kahramanımız sizin benim gibi kanlı canlı bir insandır. Tutkuları ve istekleri vardır; başarısızlığa uğrar, haksızlığa uğrar, pes eder, sonra devam etmeye karar verir. Yolda düşer, yine kalkar. Hayattan öyle bir darbe alır ki izlerken canınız yanar, "artık bu adam kalkamaz" dersiniz.
Fischer'in yaşamı da böyledir.
Babasız bir çocukluk, ilgisiz bir anne, otel odalarında yalnızca satranca ayrılmış günler, parasızlık ve dengesiz bir ruh hâli. Fischer'in hayatında satranç bir uğraş değil, tutunduğu tek daldı.
Sousse 1967: Zirvedeyken kapıdan çıkmak
1967 yılında, formunun zirvesindeyken Sousse Interzonal turnuvasında oynuyordu. Dünya şampiyonu olmaya kararlıydı ve bu kez hak ettiğini alacağına inanıyordu. Sistem açıktı: turnuvadan ilk altıya girenler, önceki çevrimden gelen iki oyuncuyla birlikte sekiz kişilik aday grubunu oluşturacak, eleme usulü maçlardan birinci çıkan oyuncu dünya şampiyonunun karşısına 24 oyunluk bir maç için oturacaktı.
Fischer turnuvaya müthiş başladı: on oyunda yedi galibiyet, üç beraberlik, 8,5 puan ve açık ara birincilik. Ne var ki oyun programı konusunda organizatörlerle yaşadığı tartışma büyüdü, bir oyunu hükmen kaybetti ve turnuvadan çekildi. Dünya şampiyonu olma şansını bir çırpıda beş yıllığına kaybetmişti.
"Satrancı bıraktım" dedi ve ortadan kayboldu. 1968'de yalnızca iki turnuvada oynadı, ardından turnuva satrancından tamamen uzaklaştı. Sousse'dan sonra yeniden ciddi bir turnuvaya oturması için yaklaşık üç yıl geçmesi gerekecekti.
1970'te yeniden ortaya çıktığında herkes ona şüpheyle bakıyordu. Bu kadar uzun bir aradan sonra, üstelik böyle bir duygusal yıkımın ardından eski gücünde olabilir miydi? O yılın temmuz ayında Buenos Aires turnuvasının dördüncü turunda, beyazlarla Samuel Schweber'in karşısına oturdu.
Schweber Fransız Savunması'nı seçti; bu, Fischer için rahatsız edici bir tercihti. Açık konumları seven, taşlarına hava ve hat isteyen bir oyuncu için Fransız'ın kapalı yapısı kariyeri boyunca en çok zorlandığı sistemlerden biri olmuştu. Üstelik aynı yıl Rovinj/Zagreb turnuvasında Vlado Kovačević'e tam da bu savunmaya karşı, beyazlarla kaybetmişti. Winawer'in sağlamlığına dair şüphesini açıkça dile getirdiği de biliniyor.
Birkaç saat sonra ortaya, pek çok kişinin Fischer'in en güzel kombinezonu saydığı bir oyun çıktı.
Yorumlu Oyun
Hamlelerin üzerine tıklayarak, tahtanın altındaki düğmelerle ya da klavyedeki ok tuşlarıyla oyunu ilerletebilirsiniz. Tahta, beyazlarla oynayan Fischer'ın tarafından gösteriliyor.
Kritik Konumlar
Videoda ünlem verilen üç hamle. Her konumda sıra beyazlarda. Önce kendiniz düşünün, sonra cevabı açın ya da tahtanın altındaki ileri düğmesiyle oynanan hamleyi görün.
Kritik Konum 1 – 20. hamle, beyaz oynar
Cevabı göster
20. exf6 (geçerken alma) Siyahlar az önce f5 sürerek hattı kapatmak ve şah kanadını rahatlatmak istedi. Ama e5 piyonu geçerken alma hakkını kullanıyor ve f6'ya yerleşiyor. Bu piyon oyunun sonuna kadar siyahların başına dert olacak: hem g7 ve e7 karelerini kemiriyor hem de ilerideki tüm kombinezonların arkasındaki asıl koz oluyor.
Kritik Konum 2 – 23. hamle, beyaz oynar
Cevabı göster
23. Kxe4!! Siyahlar e4 sürerek kaleye saldırdı ve konum beyazlar için yıkılıyor gibi görünüyor. Fischer kaleyle piyonu alıyor ve vezirini bırakıyor: 23... Vxg3 geliyor. Sıradan bir hesapla girilemeyecek bir devam; yalnızca bir sonraki hamleyi görenler bu kapıdan geçebilir.
Kritik Konum 3 – 24. hamle, beyaz oynar
Cevabı göster
24. Kxd4!! Kombinezonun püf noktası. Kale atı alırken g3'teki siyah vezir tahtanın ortasında tuzağa düşüyor: f2 piyonu vezire saldırıyor, d2'deki fil e3 ve f4 karelerini tutuyor (24... Vf4 25. Fxf4+), g2 ve h2 piyonları da kalan kaçış karelerini kapatıyor. Siyahlara 24... Vg4 25. Kxg4 kalıyor ve vezir geri alınıyor.
Oyundan Çıkan Dersler
- Sevmediğiniz konuma da hazırlıklı olun: Fischer açık konumları severdi, Fransız Savunması ise kapalıdır. Aynı yıl Kovačević'e bu savunmaya karşı kaybetmişti. Zayıf halkanızı kabul etmek, onun üzerinde çalışmanın ilk adımıdır.
- Kalenin üçüncü hattı: 17. Ke3 ile başlayan kale manevrası (e3–g3–f3–e3) tek bir kareye bağlı kalmadan baskıyı taşıdı. Kale yeri belli olmayan taştır; konum kapalıyken hattını üçüncü yatay üzerinden değiştirir.
- Geçerken alma bir hat açma silahıdır: 19... f5 hattı kapatmak içindi; 20. exf6 ile piyon f6'ya gelince siyahların şah kanadı kalıcı olarak zayıfladı. Bu piyon oyunun sonunda vezir oldu ve kazandıran koz o oldu.
- Uçurumun kenarından korkmamak: 22. Ke3 ile Fischer siyahların e4 sürmesine izin verdi. Görüntü korkutucuydu; hesap ise netti. Korkutucu görünen bir devam, somut olarak hesaplanmadan ne reddedilmeli ne de kabul edilmeli.
- Vezir fedasının mantığı: Vezir, tuzağa düşürülebilen tek taştır çünkü değeri yüzünden hiçbir kareye bedavaya giremez. 23. Kxe4 Vxg3 24. Kxd4 dizilişinde siyah vezirin kaçacak yeri kalmadı. Fedadan önce rakip vezirin tüm karelerini tek tek saymak gerekir.
- Küçük üstünlüğü tekniğe çevirmek: Kombinezon sonunda ortaya çıkan konum bir piyon fazlalık ve fil çiftiydi; şov değil, kazanılabilir bir oyunsonuydu. Fischer kalan 20 küsur hamleyi kusursuz oynayarak işi bitirdi.
Video Anlatım
Kaynak: Satranç Okulu YouTube kanalında yayımlanan “Fischer’in En İyi Hamlesi! – Küllerinden Doğuşun Hikâyesi (Belgesel Oyun)” videosu. Oyun: Fischer – Schweber, Buenos Aires 1970, 4. tur.
