Kombinezonlar ve Varyantlar – 1

0
710

Kombinezonlar ve Varyantların Hesaplanması

Tanıdığım bir çalıştırıcı yarı şaka yarı ciddi şöyle söylemeyi severdi: “satranç sadece taşların hareket ettirildiği bir oyun değildir”. Bu sözleriyle vurgulamak istediği taktiğin satrançtaki önemiydi; hiçbir bilimsel yaklaşım, pozisyonel değerlendirmeler, pozisyonel incelikler eğer oyuncu güçlü hamleleri görebilme gücüne sahip değilse veya konumdaki somut imkanları doğru bir biçimde hesaplayamazsa o­na yardımcı olamaz.

Bazı insanlar taktik yeteneklerin doğuştan geldiğine inanmaktadır; ya sizde vardır ya da yoktur ve eğer yoksa bu konuda yapabileceğiniz bir şey de yoktur. Antrenör olarak tecrübelerim gösterdi ki bu gerçek değildir. İyi yönlendirilmiş çalışma metodlarıyla kişinin yetenekleri taktik açıdan (diğer alanlarda da olduğu gibi) geliştirilebilir. Ölümsüz “Twelve Chairs” adlı romanın kahramanı olan büyükusta Ostap Bender’in Vasyuka satranç severlerine verdiği dersi hatırlıyorum. “Gözüküyor ki sarışın oyuncu iyi oynuyor, esmer olan ise kötü. Hiç bir ders eğer herkes sürekli olarak dama, pardon satranç çalışmazsa değişmeyecek” Kuşkusuz Bender nasıl satranç çalışılacağını açıklamadı. Secrets of Chess Training isimli kitabımın üçüncü bölümünde bu eksikliği gidermeye çalıştım ve bu kitapta da bu tema üzerinde devam edeceğiz.

Bir satranççının taktik yetenekleri iki bileşkeden oluşur ; kombinezon görüşü ve varyantları hesaplama yeteneği. Bunlar sırayla değişik bölümlere de ayrıştırılabilir; değişik analiz yöntemleri ve hamlelerin, tipik planların ve konumların üzerinde yoğunlaşabilme gibi. Bir oyuncu ne kadar iyi taktisyen olursa olsun hala sahip olunan taktik özellikler geliştirilebilir.

Kombinezon Görüşü

“Mantıklı bir şekilde oynanmış ve güzel bir kombinezonla bitirilmiş bir oyun – işte benim ideal oyunum.”
Vladimir Smagin

Kombinezon görüşü tabiri, gizli kalmış taktik imkanları hızlı bir şekilde ortaya çıkartabilme yeteneği için kullanılır. Gizli kalmış taktik imkanlardan kasdedilen göze hemen çarpmayan ve fedalar içeren türden hamlelerdir.

Satranç hayal gücünüzü (kombinezon gücü) geliştirebilmek için asıl güçlüğü taktik fikri bulmak olan alıştırmalar (etüdler ve oyunlardan örnekler) çözmelisiniz. Kasdettiğim sadece hamleyi bulmaktır, hesaplamak veya hamlenin sonucunu değerlendirmek değildir. Bu amaçla dünyanın her yerinde basılan problem kitaplarını kullanabilirsiniz. Genelde bu tür kitaplar nispeten biraz eğitimli satranççıların kolayca görebileceği, hatta yıldırım oynarken de kaçırmayacağı örneklerle doludur. Aşağıda kendi 5 dakikalık (yıldırım) oyunlarımdan konuyu aydınlatan örnekler verilmiştir.

Dvoretsky – Zilberstein Moskova 1966

S. Beyaz ne oynamalı?
Beyaz’ın gelişimde ciddi bir üstünlüğü var ve tüm taşları mümkün olduğunca iyi yerleşmiş durumdadır. Burada bir kombinezon olmalı.

20.Kxd7!! Şxd7 21.Va7!!
Diğer bir kazanç 21.Fd2! idi. Terk

Dvoretsky-Bogomolov Moskova 1967

1.e4 c5 2.d4 cxd4 3.c3 dxc3 4.Axc3 e6 5.Fc4 d6 6.Af3 a6 7.0-0 b5?1 8.Fb3 Ae7 9.Ag5! Ag6 10.f4 Fe7 11.f5 Fxg5 12.fxg6 hxg6 13.Fxg5 Vxg5 14.Vxd6 Ve7

S. Beyaz ne oynamalı?
Her ne kadar Beyaz Piyon altta olsa da belli bir kombinezon fikrinden dolayı Vezir kesmeye razı oluyor.

15.Vxe7 Şxe7 16.Ad5! Şd6
16…exd5 17.Fxd5 Ka7 18.Kxf7 ve 19Kxa7

17.e5!
17.Kxf7? oynamak hata olurdu. 17….exd5 18.Fxd5 Fe6!; 17.Ab6?! Ka7 de iyi olmazdı.

17…Şxe5 18.Ac7 Ka7 19.Kxf7
Beyaz belirgin bir üstünlük elde etti ve bir süre sonra kazandı.
Bu tür örnekleri çözmek size zor gelmiyor olsa bile yine de zaman zaman bu tür alıştırmalar yapmak iyidir. Bu müzisyenlerin provalarda basit temaları çalmasına benzer. Bu tür çalışmalar yarışmadan önce form tutmak için çok yararlıdır. Kombinezon alıştırmalarına hızlı bir şekilde cevap vererek sadece pozisyon algılamanızı keskinleştirmez aynı zamanda çözdüğünüz her soruyla kendinize olan güvenininzi arttırırsınız.

Size 5 dakikalık oyunlardan bahsetmiş ve iki güzel galibiyetimi gösterebilme fırsatını elde etmiştim. İki oyunda USSR People’s Spartakiad’a katılmadan önce bir Moskova takımında yapılan çalışmalarda oynanmıştı. Bu çalışmaya Valery Chekhov’la Dünya Gençler Şampiyonasına katılmadan önce yaptığımız çalışmadan gelmiştim. Ortak çalışmamız gerçekten çok üretkendi. Chekhov Dünya Gençler Şampiyonu oldu ve Spartakiad’da da ben iyi bir performans gösterdim.

Petrosian – Dvoretsky Liepaja 1975

1.c4 Af6 2.Ac3 g6 3.g3 Fg7 4.Fg2 0-0 5.Af3 d6 6.0-0 e5 7.d3 Ac6 8.Kb1 a5 9.a3 Ff5 10.Ad2?!
Daha iyisi 10.b4’tür Petrosian profilaktik stiline uygun olarak 10…e4 hamlesini engelliyor oysa ki bu bir tehdit değildi çünkü 10.b4 axb4 11axb4 e4?! 12.Ah4! exd3 13.Axf5 dxe2 14.Axe2 gxf5 15.b5 Beyaz avantaj elde eder.

10…Vd7 11.Ke1 Fh3 12.Fh1 Ag4!
Eğer At f3’te olsaydı, siyah h7-h6 ile tempo kaybetmek zorunda kalacaktı. Ama şimdi siyah hemen tipik ve tehlikeli bir atak başlatıyor. g4’deki atın çok tehditkar olduğu f7-f5-f4 sürüşünden sonra daha da belirgin olacak. Zayıf devam yolu şu olurdu: 12…Ah5? 13.b4 f5 14.b5 Ad8 15.c5! ve Chernin-Levitt 1989 oyununda Beyaz’ın avantajı vardır.

13.b4 axb4 14.axb4 f5 15.b5 Ad8 16.Ad5 Kf7 17.Fb2 Ae6 18.Ka1 Kaf8 19.Ka7 Ac5 20.ab3 f4 21.Axc5 fxg3 22.hxg3 dxc5 23.f3

İki oyuncu da tutarlı bir biçimde ataklarını devam ettirdiler. Ama bana göre Siyah daha büyük ilerleme kaydetmiştir. Beyaz Şahın durumu naziktir ve kombinezon ihtimalleri söz konusudur. Siyah sadece doğru olanını seçmelidir. Güzel bir fikir buldum ama yıldırım oyununun zaman sınırlaması içersinde tüm olanakları hesaplayamadım.

23…e4 24.Fxg7 Vd6 25.f4 Kxf4 26.gxf4 Kxf4

Eski Dünya Şampiyonu 27…Kf1 28.Kxf1 Vh2 mata çare bulamadığından terketti.

A.1.1 Petrosian’ın kararı doğru muydu?

Dvoretsky-Gulko Liepaja 1975

1.e4 c5 2.af3 e6 3.c3 d5 4.exd5 exd5 5.d4 Ac6 6.Fe3 Vb6?!
Daha iyisi 6…cxd4’tür

7.Aa3!
Çok güçlü bir cevap. Kötüsü 7.dxc5 Vxb2 veya 7.Vb3 c4’tür. Şimdi 7…Vxb2’ye Beyaz 8.Ab5 ve 7…a6’ya 8.Vb3! oynar ve avantajlı bir oyunsonuna sokar. Eğer 7…c4 oynarsa 8.Axc4! dxc4 9.d5 Vxb2 10.dxc6 ve Beyaz’ın avantajı vardır. Dolayısıyla Gulko’nun cevabı pratik olarak mecburidir.

7…cxd4 8.Axd4 Fxa3 9.Axc6!?
Tabii ki diğer bir hamle basitçe 9.bxa3’tür. Ama Beyaz daha fazlasını istiyor. 9…Vxc6’ya 10.Vb3! (11.Fb5 tehdidiyle) 10…Vd6 11.Fb5 Fd7 12.Fxd7 Vxd7 13.Vxa3 planlıyor.

9…Vxb2! 10.Fd4! bxc6
Büyük olasılıkla Siyah şu varyantı tercih etmeliydi: 10…Af6 11.Kb1 Vxa2 12.Fb5 0-0 13.Ka1 Vb2 14.c4 Fg4! Çalışma döneminden bu bana ve Chekhov’a ne olursa olsun oynanması gereken varyant gibi gözükmüştü.

11.Kb1!
Hemen 11.Fxg7? 11…f6 yüzünden kötüdür.

11…Vxa2 12.Fxg7 Fg4
Burası ev analizlerimizin bittiği yer – sadece 12…Fc5 13.Ve2’ye bakmıştık.

13.f3 Şd7
Tehdit 15…Ke8

14.Kb7 Şd6
14…Şc8’e 15.Fa6 oynanır. Bu noktada olağanüstü bir kombinezonun cazibesine kapıldım.

15.Fe5?! Şe5 16.Vd4 Şd6?
Beyaz’ın ulaşmayı umduğu konum buydu.

17.Vf4 Şc5
veya 17…Şe6 18.Vf7 ve çok tehlikeli bir atak.

18.Kb5! cxb5 19.Vc7 mat
“Apolet matı” olarak geçer.

16…Şd6? yerine 16…Şe6! gerekliydi. Filin şah çekilerek alınmasından korkmaya gerek yok: 17.Vxg4 f5. Ama 17.fxg4!? ve 18.Fd3 tehdidiyle Beyaz çok iyi atak şanslarına sahip olacaktı ama tabii ki bu karışıklıkları daha fazla incelemenin pek bir anlamı yok. Aslında kaba 15.fxg4 Ke8 16.Fe2 kolaylıkla kazanırdı.

Doğal olarak yıldırım oyununun koşullarını dikkate alırsak herhangi birisini böyle bir karardan dolayı suçlamak saçma olur. Ama ciddi bir turnuvada bu tür bir güzellik için oynamak kabul edilemez; kazanca giden en kolay yol tercih edilmelidir.

Çocukken benzer bir kombinezonu Moskova Öncüler Sarayı’nda ders veren Büyükusta Simagin’e gösterdim. Vladimir Pavlovich’in keskin ve farklı stilini bildiğimden o­nun benim ‘yaratıcı çalışmama’ bakıp beni takdir edeceğini düşündüm ama yanlış hesap yapmışım. “Kombinezonlar başlı başına yaratıcı veya sportif açıdan haklı çıkartılamazlar” Sonra anladım ki bu tür oyunlar sadece konumu inceleyene ve yan varyantlarda hatalar bulana kadar çekici gelir.

Kombinezonlar eğer doğrudan amaca yönelik, doğru ve amaçlara en uygunsa iyidirler. Şimdi buna iki güzel örnek verelim.

Mukhin Dolmatov Puşkinskiye Gorı 1977

1.e4 e5 2.Af3 Af6 3.Axe5 d6 4.Af3 Axe4 5.d4 d5 6.fd3 Fe7 7.0-0 Ac6 8.Ke1
Bir süre sonra 8.c4 Beyaz için ana devam yolu oldu.

8…Fg4 9.c3 f5 10.Abd2
1975 yılında Wijk aan Zee turnuvasında Enklaar bana karşı 10.h3 oynadı. Piyon feda ettim: 10…Fxf3 (daha sakini 10…Fh5) 11.gxf3!? Af6 (11…Ad6? 12.Vb3) 12.Fxf5 0-0 13.Vd3 Fd6 14.Fg5 Ae7. Şimdi açıkça hatalı olan 15.Fxf6? Kxf6 16.Fxh7 Şf7’dır ve Fil düşer (veya 16…Şh8 ve kuvvetli bir atak) 15.Ad2! Axf5 16.Vxf5 Vd7 17.Vxd7 Axd7’den sonra oyunsonu hemen hemen eşittir. Enklaar dikkatsiz bir biçimde 15.Fe6? Şahını çekerek g6 karesini Atıma teslim etti ve sonuç olarak önemli f4 karesinin kontrolünü kaybetti. Oyun çok tempoluydu: 15…Şh8 16.Ad2 Ag6 17.Ff5 (17.Fxd5 Ff4!; 17.Vf5 c6) 17…Ff4 18.Fxf6 Vxf6 19.Fxg6 Fxd2 20.Ke2? Ff4 21.Fxh7 Vg5 22.Şh1 Vh5 Beyaz terketti.

Nispeten eski 10.c4!? de denendi ama teoriye göre en güçlü hamle 10.Vb3’tür.

10…Vd6!?
Dolmatov uzun rok atmak istiyor. Beyaz 10.Vb3 oynasaydı 11.Afd2! cevabı gelirdi.

11.Vb3
Veya 11.c4 Axd4 12.Va4 Ac6 belirsiz.

11…0-0-0 12.Fb5 Ff6
12…Axd2!?

13.Va4 Axd2 14.Fxd2
Mestel-Wolff Londra 1985 oyunu şöyle devam etti: 14.Axd2 Khe8 15.Kf1 Fe2 16.Fxe2 Kxe2 17.b4 Axd4! Siyah’a iyi olmayan karışıklıklarla.

14…Fxf3 15.gxf3

15…a6
Daha güvenlisi 15…Şb8 ve Beyaz’ın Vezir kanadı Piyon sürüşlerinin gücünü azaltmaktır. Ama Dolmatov oyunsonundaki şansını yüksek tutmak istiyor; c6’daki çifte değişimden sonra Şahını çabucak d7’ye çıkabilecek dolayısıyla oyunortasında risk alıyor.

16.Fd3?!
Eğer Beyaz Fxc6 almayacaksa Fili f1’e çekmek daha doğru olurdu.

16…Şb8 17.Fxf5?
İstikrarlı ama kötü. Enklaar-Dvoretsky oyunundan f5 Piyonunun bu tür konumlarda çok önemli olmadığını biliyoruz. Acilen Vezir kanadında 17.b4 ile oyuna başlamak gerekliydi.

17…Fh4! 18.Fh3 Vf6 19.Fg2 Ae7
Enklaar ile olan oyunumdaki manevranın aynısı.

20.Ke2 Ag6 21.f4
21.Kae1!?

21…Axf4 22.Fxf4 Vxf4 23.Şh1 Khf8 24.Kf1 Kf6 25.Ke8 Kh6 26.Vd7

S. Siyah ne oynamalı?
Beyaz 26…Kxe8 27.Vxe8 Şa7 28.Ve5(e3) ve yaklaşık eşit bir konuma ulaşacağını umuyordu veya 26…Şa7 27.Kxd8 Fxd8 28.h3 Vezir ile hem File hem de d5’deki Piyona saldırıyor.

26…Şa7! 27.Kxd8 Fe7!! 28.h3 Fd6 29.Vxd6
Mecburi

29…Kxd6
Dolmatov pozisyonel avantajını fazla materyale dönüştürdü ve emin bir şekilde kazanca ulaştı.

30.Kxd6 Vxd6 31.Ke1
Daha dirençlisi 31.f4 idi.

31…c6 32.Ke2 Vf4 33.Ff1 Vc1 34.Şg2 g5 35.Şg1 Vb1! 36.a3 Vc1 37.f3 Vf4 38.Şf2 h5 39.Şg2 h4 40.Şf2 Vg3 41.Şe3 Vf4 42.Şf2 Vc1 43.Fg2 Şb6
Şimdi Siyah’ın 35’inci hamlesinin arkasındaki fikir ortaya çıkyor: Şah Vezir kanadına giriyor.

44.Ff1 Şa5 45.Şg1 Şa4 46.Kf2 Şb3
Siyah’ın planı açık: Vezir kanadı Piyonlarını yeterince sürdükten sonra, Vezirini b2’den feda edecek. Beyaz terketti.

A.Soklov-Yusupov 3. oyun, Adaylar Maçı Riga 1986

1.e4 e6 2.d4 d5 3.Ac3 Fb4 4.e5 c5 5.a3 Fxc3 6.bxc3 ae7 7.Af3 b6
Siyah ‘kötü Fil’ini değişmeyi istiyor. Teori tarafından pek itibar edilmeyen bu devam yolu (belki de haklı olarak) Yusupov tarafından Sokolov ile maçı için özel olarak hazırlandı ve kendisi bunu başarıyla kullandı. Maçın ilk oyununda rakibi 8.Fb5 Fd7 9.Fd3 oynadı ama 13’üncü oyunda tamamıyla farklı bir fikir denedi: 8.Ag5!?

8.a4 Fa6 9.Fxa6
Diğer bir olasılık 9.Fb5 Fxb5 10.axb5.

9…Axa6 10.0-0 Ab8 11.dxc5 bxc5 12.c4 0-0 13.cxd5 Axd5
Geller-Spassky (Sukhumi 1968) Adaylar Maçının 5. oyununda Siyah d5’i Veziriyle aldı. Yusupov teoriden ilk olarak ayrılmanın rahatlığını yaşıyor ve rakibini seçim yapmak zorunda bırakıyor.

14.Vd3 h6 15.c4?!
Daha kuvvetlisi 15.Kd1 veya 15.Ve4

15…Ae7
15…Ab4 cezbediciydi ama Atın bu karede yapabileceği bir şey yoktur. e7 karesi çok daha iyidir; buradan at c6 karesini kontrol eder ve f5 veya g6’ya gidebilir.

16.Ve4 Ad7!
Vezir Atı en iyi nerede durmaktadır, c6 da mı yoksa d7 de mi? Yusupov yine doğru cevabı buluyor. c5’deki Piyonun iyice korunması önemlidir.

17.Kb1?
Beyaz a4’deki Piyonu zayıflatmamalıydı. 17.Kd1 Vc7’den sonra konum yaklaşık olarak eşit olurdu.

17…Va5! 18.Kd1?!
Beyaz’ın hatasını düzeltmesi daha iyi olurdu: 18.Ka1 ve Fd2

18…Kad8!
18…Vxa4?! iyi olmazdı: 19.Fxh6! (ama 19.Fg5 Vc6!) 19…gxh6 20.Ka1 Vc6 21.Vxc6 Axc6 22.Kxd7 ve eşit bir oyunsonu.

19.Vc2

S: Şimdi ne oynarsınız?
Siyah basitçe 19…Ab6!? oynayabilirdi ama Yusupov çok daha güçlü ve güzel bir hamle buldu.

19…Axe5!! 20.Axe5 Vc3! 21.Ve2 Vxe5
Arka yatay zayıflığının öğretici bir şekilde vurgulanması. Siyah Piyonu ve de oyunu kazandı.

22.Fe3 Af5 23.Vf3 Kxd1 24.Kxd1 Ad4 25.Fxd4?!
Daha dirençlisi 25.Vb7 idi.

25…cxd4 26.Vd3 Kd8 27.g3 Vc5 28.f4 Vb4! 29.Ka1
29.Vc2 d3! 30.Kxd3 Ve1

29…a5 30.h4 h5 31.Kb1 Vxa4 32.Kb5 g6 33.Şf2 Va2 34.Şf3 a4 35.Kb6 Şg7 36.Kb1 Şg8 37.Kb6 Va1 38.Şe2
Beyaz son bir tuzak kurabilirdi: 38.Kxe6 ve eğer 38…Vc3? oynarsa 39.Ke3!. Ama Yusupov 38…Kb8! 39.Kxg6 Şf8 ile kazanmaya niyetliydi.

38…a3 39.Ka6 Vb2 40.Vd2 d3
Beyaz terketti.

Son olarak okuyucuya çözmesi için birkaç basit alıştırma sunuyorum.


Beyaz Oynar

Beyaz Oynar


Beyaz Oynar

Siyah Oynar


Siyah Oynar

Siyah Oynar

Dvoretsky, Secrets of Chess Tactics

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here